Lífið er alltaf grófast
Viðtal við Kristínu Eiríksdóttur

- Í Yfirlýsingu þinni úr bókinni Af ljóðum frá 2005 segirðu að hið fagra sé fyrir innanhússarkitekta. Geturðu útskýrt nánar hvað þú átt við og ertu enn sama sinnis og þá?

Með hinu fagra átti ég við það sem ég kallaði almennt fegurðarmat og lét fara í taugarnar á mér, eitthvað sem ég hugsaði um og ímyndaði mér. (Allt sem ég kalla almennt og ímynda mér, fer í taugarnar á mér.) Með innanhúsarkítektum átti ég við fólk sem starfar við að innleiða ópersónulega tísku á heimili nýríkra. Þætti á borð við innlit/útlit, og ákveðna stefnu sem var og er enn ríkjandi á vesturlöndum: Ást á dauðum hlutum og óeðlilega tilfinningahlaðið samband við efnisheiminn.

Mér fannst að listamenn ættu að vera hafnir yfir að finnast hlutir annað hvort ljótir eða fallegir. Einnig fannst mér að þeir ættu að vera frjálsir frá efnisheiminum og svífa í andaheimum, vera ljósverur í alheimssálinni. Ég passa mig alltaf að vera hæfilega sammála sjálfri mér á öllum aldursskeiðum, hæfilega er svo að sjálfsögðu mis mikið eftir atvikum. Mér finnst fegurð ennþá vera afstæð, en hefur samt ekki tekist að losa mig við efnið, er enn úr því og stöðugt umkringd því, föndrandi úr því og yrkjandi um það ljóð.            

- Oft er sagt um skáld af þinni kynslóð að þau séu klámfengin og gangist upp í að hneyksla til þess eins að hneyksla, líkt og hefur reyndar verið sagt um all margar kynslóðir listamanna í gegnum tíðina. Ertu sammála þessu? Er þessi kynslóð virkilega uppteknari af klámi og grótesku en þær sem á undankomu og ef svo er, hvers vegna að þínum dómi?

Það að hneyksla til þess eins að hneyksla hljómar einsog könnun á siðferði, og gæti þess vegna aldrei verið til þess eins að hneyksla. En það er rétt að okkar skáldakynslóð er klámfengnari en til dæmis sú sem kom á undan okkur, og þarf nú svosem ekki mikið til. Ég veit ekki alveg hversvegna; heimurinn er svo klámfenginn, mannfólkið er svo klámfengið, nefndi ekki einhver netið? Ef að okkar kynslóð er sú fyrsta á Íslandi til að nefna kynfæri í rituðu máli, þá er það ansi seint, svona miðað við, og segir kannski mest um íslensku og þróun í íslenskum bókmenntum.

- Fyrst minnst er á internetið, ætli það sé þá kannski bara meira af almennri grótesku allt um kring í hversdagslegri tilveru okkar en áður var og það endurspeglast í verkum hreinskilinna listamanna?  Er samfélagið kannski ennþá grófara en listirnar?

Lífið er alltaf grófast. Afþreyingariðnaðurinn er sífellt nákvæmari í eftiröpunum sínum, listamenn eru einsog aðrir, fórnarlömb lífsins og fórnarlömb afþreyingariðnaðarins, það má svo búast við útkomu samkvæmt því.

- Myndirðu segja að það að ögra geti verið markmið í sjálfu sér?

Það að ögra getur vel verið markmið, en oft held ég að ögrun sé frekar hvatning en markmið, löngunin til að rústa einhverju, hvort sem er í veraldlegum skilningi eða í brjóstholum mannanna. Það að setja sig upp á móti ríkjandi hefðum og viðmiðum og hata er ferli sem margir listamenn ganga í gegnum. Persónulega þykir mér þetta, að ögra sjálfum sér og þar með kannski öðrum, vera órjúfanlegur þáttur í listsköpun, ef að ég ögraði ekki sjálfri mér færi mér fljótlega að leiðast, það kemur kannski af viðbjóði á endurtekningu og þeim metnaði að gera sér erfitt fyrir. Hinsvegar er ögrunin hluti af ferli og ekki markmið í sjálfri sér, að tala um markmið þætti mér erfiðara, og jafnvel vandræðalegt.

- Fæst þú meðvitað við ljótleika í þínum eigin kveðskap?

Það fer eftir því við hvað er átt með ljótleika. Ég fór að Niagara-fossum fyrir nokkru og sá þá varla fyrir auglýsingaskiltum og skýjakljúfahótelum með dýru útsýni. Auglýsingaskilti og dýrt útsýni eru illska. Siðferðilega ljót. En hvað get ég  gert, það eina sem mér dettur í hug er að heillast af bling blanginu og yfirgengileika kits-sins. Það er sjálfsvörn býst ég við, og kannski er það þannig sem ég skrifa líka, í sjálfsvörn. Annars finnst mér yfirleitt það sem ég skrifa vera fallegt og ég er stöðugt leitandi að fegurð, ég finn hana stundum bara á svo skrítnum stöðum, og yfirleitt hinum megin við eitthvað mjög ljótt eða í því miðju. Stundum þarf líka bara að einblína svolítið lengi á það sem manni finnst ljótt, klemma saman augun, sóna aðeins út og horfa svo betur.

- Það hljómar nokkuð rómantískt að segjast vera leitandi að fegurð; mætti þá e.t.v. alhæfa og segja að á bak við hroðann hjá þessari kynslóð leynist oft rómantísk þrá eftir einhverju fögru og kannski viljinn til að göfga kitsið, klámið, auglýsingaskiltin og það allt?

Mér finnst póstmódernísk fjarlægð og kaldhæðin sjálfhverfa vera dapurleg í listum, getulaus og springandi inní sjálfa sig að eilífu. Rómantíkin er kannski viðbragð við póstmódernisma, en rómantík er ekki alveg rétta orðið, mig langar aldrei til að göfga neitt og mér finnst fegurð ekki göfug, ég veit ekki einusinni alveg hvað ég meina með fegurð. En ég þrái eitthvað hrátt, óskilgreint og upprunalegt. Ég er föst bakvið alla filterana og kannski felst rómantíkin í að vilja höggva í þá rifur, fá að skynja beint, svona frumöskur og rýtíngur í linsuna.

- Það skapaðist dálítið fjaðrafok í kringum þýðingu þína á ljóðinu Lestu mig, ég er með stjór brjóst eftir Lars Skinnebach, þegar hún birtist í Lesbók Morgunblaðsins. Komu þessi viðbrögð þér á óvart?

Já, ég hafði ekkert hugsað til þess, mér fannst ljóðið svo frábært, en mig minnir samt að það hafi ekki verið neitt alvarlegt fjaðrafok, það voru líka margir sem voru hrifnir af ljóðinu. En ef að fólki finnst erfitt að lesa orðið tussa, sem ég býst við að hafi verið meginástæða fjaðrafoksins, þá er það vegna samhengisins, vegna þess að orðið kemur fram í ljóði, vegna þess að ljóðið er birt í Lesbókinni. Breytingar eru sumum svo erfiðar og fólk vill ganga að orðunum gefnum, á sínum stað, í réttri röð.

- En nú er orðið „tussa“, ef við tökum það sem dæmi, bara eitt orð sem maður heyrir og sér ansi oft nema kannski í ljóðum, eins og þú segir. Í kvikmyndum t.d. er það orðið fremur afstætt og hneykslar fáa, kannski eins og hvert annað skraut ef svo má segja. Vantar meira afstæði í ljóðlist?

Orð eru yfirleitt löngu orðin afstæð hjá listamönnum áður en þau verða það hjá þeim sem njóta listanna, þetta ósamræmi hefur verið til staðar lengi og verður það sennilega eitthvað áfram. Margir samtímamenn yrðu sjálfsagt hneykslaðir á 120 dögum Sódómu, sem var skrifuð á átjándu öld, þó svo að hún kæmi reyndar ekki út fyrren í byrjun tuttugustu. Þar fjallar De Sade um valdbeitingu og notar m.a. til þess saurát. Vígvöllurinn innan þenslumarkanna er orðinn ansi stór og listamenn eru frjálsir innan þessara marka, frjálsir til að taka það sem hentar að hverju sinni. Ef að orð hrindir lesanda frá texta, og kemur í veg fyrir að verkið komist til skila, verður að skrifa það á lesandann, ekki höfundinn.

- Hvað var það sem heillaði þig við þetta ljóð eftir Skinnebach? Hvers vegna ákvaðstu að þýða það?

Lestu mig ég er með stór brjóst er síðasta ljóðið í bókinni, Din misbruger, eða Fíkillinn þinn. Ég er mjög hrifin af bókinni í heild sinni, en ástæðan fyrir því að ég valdi að þýða síðasta ljóðið er kannski aðallega þessi setning:

hugmynd þín
um tómlæti
konunnar
veitir mér
stöðugt
frelsi
til frumleika

en líka sú að ljóðmælandinn er kvenkyn en ekki kona. Hann er hugmynd karlmanns um konu, ljóðmælandinn er einhver flöktandi stereótýpa um klámleikkonu utanaf landi, tálsýn á auglýsingaskilti við hraðbraut, eitthvað sem auglýsir ís. Konan sem hugsun um kynlíf í höfði karlmanns. Sem mér fannst áhugavert í sjálfu sér.

Ef einhver skyldi annars hafa orðið dapur við lestur viðtalsins, þá er hér gömul vestfirsk gamansaga að lokum:
    

JÓNAS Í HVALNUM 

Nokkrir menn voru að ganga á fjöru á Norðurströndum þegar þeir gengu fram á stórhveli sem hafði rekið. Gengu þeir upp á skepnuna en skyndilega hvarf maður að nafni Jónas ofan í hvalinn og stóðu aðeins axlir og höfuð upp úr. Hafði maðurinn þá stígið beint ofan í píkuna á hvalnum og urðu mennirnir að hafa sig alla við til þess að ná honum upp úr sköpum skepnunnar.    Var hann aldrei kallaður annað en hvalpíka eftir það.