Nokkur orð um ljótleika

- fremur ókræsilegur ritstjórapistill -

Ljótleiki er afstætt hugtak (æ, svona er nú ansi ljótt og klént að hefja pistil) og ekki alltaf gott að átta sig á við hvað er átt þegar sagt er að þetta eða hitt sé ljótt. Yfirleitt er þetta orð ekki aðeins notað í lýsandi tilgangi heldur einnig dæmandi – og dómurinn sem það felur í sér er vitaskuld neikvæður. Maður heyrir það stundum notað á þann veg í umræðu um samtímaljóðlist á Íslandi – að mikið af henni snúist bara um klám, ofbeldi, kúk, piss, aðra vessa, grimmd, grótesku, hroða: ljótleika. Stundum er líkt og þar með þurfi ekki að ræða það frekar, eða kannski er yfirleitt ekkert rætt frekar og öllum alveg sama um ljóðlist, maður veit stundum ekki hvað skal halda. Hver veit, kannski verður sú kynslóð skálda sem kom fram á sjónarsviðið upp úr aldamótunum síðar uppnefnd hroðakynslóðin, eða eitthvað annað ámóta yfirborðskennt og kjánalegt. En gæti gróteskan ekki átt sér málsbætur?

Það hefur auðvitað aldrei verið neinn skortur á ljótleika í listum og ástæðulaust að tína saman dæmi um hann héðan og þaðan úr listasögunni. Hins vegar þá var lengst af ekki stunduð nein formleg kenningasmíði í kringum hann; almennt var ekki reynt að skilgreina hann. Hann var bara andstæða fegurðarinnar, en um hana er til kappnóg af djúpri umfjöllun frá öllum tímum og því auðveldara að fá yfirsýn yfir sögu þess hugtaks. Með nútímanum fór þetta þó hægt og bítandi að breytast. Lessing varð fyrstur til að birta ítarlegar bollaleggingar um eðli ljótleikans í Laókóoni um miðja átjándu öld, og á svipuðum tíma kemur Rómantíkin til skjalanna hjá mönnum eins og Edmund Burke, með sínar hugmyndir um hið fagra og hið háleita. Ljótleiki gat verið hluti af hinu háleita og þar með komst hann á blað, varð viðurkenndur í fagurfræði. Um það leyti sem Karl Rosenkranz sendir frá sér Fagurfræði ljót-leikans árið 1853, fyrstu bókarlöngu úttektina á þessu efni, þá verður ekki aftur snúið. Iðnbyltingin hefur riðið yfir og haft í för með sér stórborgarmenningu,  fjöldaframleiðslu (einnig á list), nútíma kapítalisma.

Listamenn díluðu á ólíkan hátt við afleiðingar iðnbyltingarinnar. Til dæmis ákvað Baudelaire að það yrði að reyna að draga fram fegurðina í nútímanum, í lágkúrunni, og gæti það ekki einmitt verið áberandi einkenni á bókmenntavirkni okkar daga, í verkum sem þykja full af viðbjóði og hroða, að í þeim sé sterk, rómantísk viðleitni eða löngun til að göfga viðbjóðinn og hroðann með því að ljá honum fagurfræðilega dýpt og gera þar með sambúðina með honum þolanlegri? Á einni af sínum flippaðri stundum orti Baudelaire margra erinda ljóð (sem laut öllum bragarreglum í hvívetna og var því í einum skilningi fallegt) um rotnandi hræ,  herskarana af pöddum og lirfum sem ruddust út úr ógeðslegum maga þess o.s.frv. Í dag þykir þetta ljóð sígilt og aldeilis fínt. Ekki tók heldur betra við í ljóðlistinni þegar kom fram á tuttugustu öldina því að allir helstu brautryðjendurnir óðu uppi með alls kyns vúlgaríteti og ofbeldi: Apollinaire orti um sólarlagið sem hálshöggna sól og Eliot um sóðalega bari og fóstureyðingar í Eyðilandinu, svo dæmi séu tekin. Þetta vita auðvitað allir sem hafa kynnt sér nútímaljóðlist að ráði, en það borgar sig áreiðanlega að rifja það upp annað slagið.

Listasaga tuttugustu aldar og fram á okkar daga er síðan að miklum hluta sagan af sigurgöngu ljótleikans. Í allri gerjun fyrstu áratuga síðustu aldar, hjá öllum framúrstefnuhreyfingunum  sem komu fram á sjónarsviðið var það fyrirferðarmikið sem ögraði og ögrar enn almennu velsæmi. Expressíonísk málaralist kom fram á sjónarsviðið: Otto Dix, Egon Schiele og fleiri máluðu myndir sem mega teljast virkilega ljótar. Síðan komu einræðisherrar eins og Hitler og Stalín til sögunnar og gerðu heiminn óbærilega ljótan um stund, enda þó að þeir létu í raun sjálfir stjórnast af ákveðinni fagurfræði sem bauð þeim að hreinsa burt úr ríkjum sínum og veröldinni allri það sem þeir töldu vera lýti á henni, þ.e. ljótt.

Hverjir eru kostir ljótleikans? Í fyrsta lagi er hann áhugaverður. Það væri óbærilegt ef skúlptúristar gerðu eintómar höggmyndir af Adonis, alltaf. Enda myndu þær þá í raun hætta að vera fallegar og verða í staðinn kits, og þar með ljótar á sinn hátt. Og ljótleiki getur líka verið siðferðilegur, bæði sem beinlínist pólitískur aktivismi (listin sem vopn), en líka einfaldlega sem afleiðing af heiðarlegri túlkun listamanna á umhverfi sínu og uppruna. Í samfélaginu kemur ljótleikinn fram sem tabú, segir marxistinn Adorno (sá sami og sagði að það væri villimannslegt að yrkja ljóð eftir Auschwitz), og bætir við að list verði að taka málstað þess sem er stimplað ljótt, nýta sér hið ljóta til að fordæma eða ákæra heim sem skapar og endurskapar ljótleika í sinni mynd. Hlutverk listarinnar sé að standa með tabúinu gegn óbreyttu ástandi.

Ef til vill mætti segja að þetta sé bara spurning um að segja satt. Sannleikurinn á það til að vera ljótur. En ljótleiki er þó ekki eini sannleikurinn.

Kári Páll Óskarsson