DÓMUR: SÍÐASTA LJÓÐABÓK SJÓNS 

að drekka blek

ég hef verið að gefa orð mín
með litlum árangri
ég er hunsaður af öllum
og það er gefið í skyn
að ég gangi ekki heill til skógar
ástæðan fyrir þessu er:

það sjást engir skuggar
í birtunni bara vindhviður
sem bera lykt og neista
af laufum

(heima er sinubruni)

best er að sæta færis
að næturlagi
skrallið rétt að byrja
en fólkið farið að kikna
undan stuðinu
ég sting fótunum fram
tilbúinn til árásar
og hyggst fylla danssalinn
af blekbjöllum sem
kafa léttilega djúpt
undir lúsuga hundsþófa
undir mósaiklögð borð
undir rauðbláhvítri
skattasvuntu slátrarans

ég er að hugsa um að drekka blek

Loksins loksins!  Síðasta ljóðabók Sjóns er loksins komin út og ekki seinna vænna! Hér ægir saman ótrúlegum fjölda ólíkra fyrirbæra í óheftu hugsanaflæði snillingsins, stefnt saman með aðferðum súrrealismans af þeirri natni og innsæi sem vænta mátti af höfundi. 

Allir textar bókarinnar eiga það sameiginlegt að vera með einum eða öðrum hætti byggðir á ljóðum Sjóns. Aldrei fyrr á Íslandi hefur önnur eins bók komið fyrir almenningssjónir og því ættu sannir ljóðaunnendur ekki að láta þetta snilldarverk framhjá sér fara!

Ritstjóri er Celidonius

Svo hljóðar tilkynning frá Nýhil 12, desember 2008 um Síðustu ljóðabók Sjóns. Hér virðist aðili að nafni Celidonius hafa nælt sér í heildarsafn Sjóns og búið til úr því nýtt verk. Hvernig er verkið? Og hver á verkið?

I.

Ritstjóri bókarinnar Síðasta ljóðabók Sjóns, hinn rýndi, greiddi fyrir aðgang að heildarsafni Sjóns í lok nóvember 2008. Samkvæmt söluskilmálum, sem hann handsalaði við afgreiðslumann, er öll dreifing ljóða Sjóns til þriðja aðila óheimil nema gegn skriflegu leyfi Sjóns. Ekki var heldur heimilt að birta, fjölfalda eða dreifa unnum eða óunnum gögnum nema með leyfi hans. Hinn rýndi hefur ekki óskað eftir birtingarleyfi frá Sjón. Því er erfitt að meta hver höfundurinn er, hvort ekki þurfi birtingaleyfi fyrir þessari útgáfu til að mega titla sig höfund. Verði það niðurstaða dómsins er það í besta falli mjög umdeilt hvort Celidonius eigi eitthvert tilkall til verksins.

II

.Sjón er ríkisstofnun sem heyrir undir menntamálaráðuneytið. Hlutverk stofnunarinnar er að vinna að nýjum setningum, setja saman orð á sviði ljóða og skáldsagna. Gögnin má síðar nýta í leikverk, bækur, tónlist, kvikmyndir, sjónvarpsþætti, gjörninga, ræður, viðtöl og bækur. Grunnur að flestum verkum Sjóns, eru orð sem flest hafa komið út víðsvegar annar staðar, og þar á meðal í bók Menningarsjóðs, sem er ríkisstofnun er einnig heyrir undir menntamálaráðuneytið, og bókin sú nefnist Íslensk orðabók. „Það er nú lítið mál að vera ljóðskáld, maður tekur bara orðabók og raðar upp úr henni orðum og kallar ljóð.“ (Úr fornum skuggum I eftir Hauk Ingvarsson) Hvers vegna leitar hinn rýndi ekki í orðabók? Hver er tilgangur verksins?

III.

Tilgangur flestra verka Sjóns er óljós en rýnanda þykir nokkuð ljóst að mörg ljóð Sjóns séu ekki áreiðanleg heimild um nokkuð og í versta falli stefni þau sannleikanum, ef til er, í tvísýnu.  Síðasta ljóðabók Sjóns er afbökun á textum Sjóns og sýnir því einhverskonar brenglaðamynd af framandlegri sýn Sjóns, þar sem hið klassíska tekst á við hið nýja og heimska. Það virðist vera frekar óljóst hver tilgangur hins rýnda er með því að afbaka hið framandlega, sem í eðli sínu er sjálft einhverskonar afbygging á raunveruleikanum, hvað fæst úr því að afbyggja óraunsæja afbyggingu? Fyrsta internetskáld landsins, Birgitta Jónsdóttir, sem þó er ekki stofnun undir stjórn menntamálaráðuneytis, segir hinn rýnda vera „spaðagosa ljóðaheimsins“ og heimspekineminn, Kristian Guttesen, að bókin sé auglýsingatrikk. Rýnanda þykir einkennilegt að einhver skuli nota verk annars til að fá athygli en þó þarf ekki að leita lengra en á facebook, bloggsíður og myspace til að sjá að ýmsir hafa tileinkað sér að nota texta, lög og myndir annarra til að tjá sig. Er Síðasta ljóðabók Sjóns myspace.com að taka á sig efnisform? Sjón er kannski súr en Síðasta ljóðabók Sjóns er súrnun á Sjón, og fellur því algerlega um sjálfa sig.

IV.

Það þarf ekki lengi að skima á Google til að sjá hversu mikið Sjón hefur afrekað. Hann hefur skrifað fjölmargar bækur, bæði skáldsögur og ljóð, kvikmyndahandrit og söngtexta. Hans fyrsta ljóðabók kom út 1978 og síðan þá hefur hann unnið að minnsta kosti fjögur verðlaun og verið tilnefndur til fjölmargra,  þar á meðal Óskarsverðlauna. Google virðist hins vegar fátt vita um Celidonius, en um hann má lesa í Jóhannesarguðspjalli 9. Kafla, þar smyr ungur maður munnvatni sínu í augu hans og gefur honum með því aftur sjón. 

V.

Að framansögðu þykir nokkuð ljóst að Sjón sé í alvörunni rithöfundur sem hafi annast skrif og vinnslu á orðum, þar með talin kaup á bókum, allskyns greinamerkjavinnslu, val á orðum og sótt almennar samkomur svo sem Óskarsverðlaunaafhendingu í eitt skipti. En það verður seint sagt um Celidonius að hann hafi ítrekað gerst brotlegur gegn skáldagyðjunni, hana hefur hann væntanlega ekki snert, óvíst hvort hann hafi nokkurn tíma skrifað stakt orð eða muni gera í framtíðinni. Sjón, sem í hugum margra er staðalímynd höfundarins, hlýtur sjálfkrafa að vinna ef deilt er um hvor sé höfundurinn, alltént ef miðað er við líkindareikning og svokallaða heilbrigða skynsemi og oftast er sannleikurinn augljós: flugurnar í bjórnum eru raunverulegar, og þær sækja í hann því hann er sætur, og Sjón er höfundur, Celidonius, ef eitthvað, dýrlingur.

VI.

Ljóðabók eru örfá misvel valin orð og höfundarnafn. Danski situationistinn Asger Jorn sagði eitt sinn eitthvað á þá leið að myndlistin hefði náð fullkomnun sinni í landslagsmyndum viðvaninga og framtíð listarinnar væri ómöguleg.  Nú í dag eru Kjarvals-málverk (vonandi) enn Kjarvals-málverk og aðrir dauðir snillingar njóta nafna sinna á veggjum góðborgara. Bláar landslagsmyndir eru faldar í kjöllurum í úthverfum Reykjavíkurborgar, þar sem engin sómasamleg sál vill láta sjá sig. Höfundanöfn hafa með tilkomu gagnagrunna, sem skilja illa fagurfræði en nöfn vel, fengið þá viðurkenningu sem þau eiga skilið.

VII.

Þrátt fyrir að listin sé fátt annað en nöfn, hafa svokallaðar endurvinnslur á verkum annarra höfunda tíðkast lengi. Það þarf ekki annað en að kveikja á sjónvarpinu. Við blasir auglýsing frá Laugarásbíó þar sem skot úr mörgum kvikmyndum eru klippt saman við eitt lag og í lokin blasir við áhorfandanum logo bíósins. Þetta tíðkast líka í prentformi, um lúguna berast stundum bæklingar með myndum af frosnum kjúklingum og hálfnöktum brosandi stúlkum frá Hagkaupum. Það sem greinir á milli Síðustu ljóðabókar Sjóns og verka Hagkaupa og Laugarásbíós, er að þeir tveir síðastnefndu hafa rétt til dreifingar á efninu. Því er Síðasta ljóðabók Sjóns hálf sorgleg, hún er auglýsingabæklingur fyrir bækur Sjóns, án þess að ábyrgðarmaður plaggsins hafi leyfi til að selja verkin hans.  Celidonus er módel, sem brosir til okkar vandræðalega, klætt línum Sjóns og ef til vill hrópar eitthvað barn „En hann er nakinn!“. Það skiptir engu máli, Celidonius á hvorki tilkall til nektar sinnar né klæða. Bókin er ólögleg.

Jón Örn Loðmfjörð