Fagurfræði er jójó
- Um möguleika ljótleikans

Ekkert fyllir listamanninn meiri bjartsýni en þegar gagnrýnendur tæta verk hans í sundur.  Ekkert fyllir hann meiri andagift. Í niðurrifinu leynist von um að listaverkið sé á undan sínum samtíma. Vonin varpar ljósi á tímalið hvers listaverks. Þau eru háð tilteknu augnabliki, annað hvort smellpassa þau eða ekki. Þau sem gera það ekki gera það ef til vill síðar. Það vonar listamaðurinn að minnsta kosti þegar gagnrýnandinn rífur listaverkið niður. Hvers vegna leyfir hann sér að vona það? Vegna þeirrar einföldu staðreyndar sem listasagan kennir okkur. Í þeim berast tískustraumar eins og annars staðar. Tökum einfalt dæmi. Tómas Jónsson, metsölubók þótti gróf og ljót þegar hún kom út árið 1966 en telst það varla í dag. Förum aftar. Afturgöngur eftir Henrik Ibsen þótti forkastanlega dónalegt þegar það var sýnt á 19. öld en myndi í dag í mesta lagi teljast púkó. Hvað gerðist? Hvar liggur mælistika ljótleika og fegurðar?

Hún er ósýnileg, sem betur fer, en á sífelldri hreyfingu. Ef til vill má segja að fagurfræði mannsandans hafi verið komið ansi langt frá hinu ímyndaða núlli í grótesku Rómarveldis á 5. öld. Eftir fall þess hafi mælistikan aftur verið færð á núll af miðaldaklerkum og listamenn hafa síðan þá kerfisbundið fært hana frá því. Ef þetta er rétt, að fagurfræði sé eins og jójó, þá hlýtur maður að spyrja sig af hverju. Ef til vill vegna þess að listræn sköpun felst meðal annars í því að finna hið ósýnilega, segja það sem ekki má segja, gefa því rödd, orð og andlit. Að fást við ögrandi list er því ekki markmið í sjálfu sér – „Hann ögrar bara til að ögra“ er frasi sem sjálfsskipaðir menningarvitar grípa oft til – heldur er list sem fæst við nýjar leiðir til að tjá, sýna og segja í eðli sínu ögrandi. Auðvitað fordæmir smáborgarinn hana, hann vill halda því ósagða ósögðu og því ósýnda ósýndu. Að listamenn skuli voga sér að yrkja um rassaríðingar pirrar hann einfaldlega en listamaðurinn skyldi ekki missa svefn yfir því.

Mér dettur í hug mótmælendur. Alls staðar í heiminum þurfa mótmælendur að kljást við svipað vandamál og listamenn. Vandamálið að hljóta viðurkenningu. Í blábyrjun flest allra mótmæla eru þau þögguð niður af meirihlutanum en með elju tekst mótmælendum (hugsanlega) að ná sínu fram. Þá endurskilgreinist allt það sem að framan gekk – mótmælendur verða hetjur. Það sama gerist í allri liststarfsemi. List sem ögrar, til dæmis vegna þess að hún er ljót eða talin ljót í samtíma sínum, verður óumflýjanlega á jaðrinum. Fyrir fáa. Þar til henni tekst að brjótast í gegn, verða allra, og um leið breyta fagurfræðilegum smekk manna. Ekki að það gerist alltaf, sum verk eru og verða ljót, en stundum tekst það.

Ögrunin sem minnst var á getur verið ýmis konar. Undanfarna áratugi hefur hið holdlega verið móðins í ögrandi list Vesturheims. En það eru mýmörg dæmi um öllu lágstemmdari ögrun (að minnsta kosti í okkar augum). Þannig má nefna formbreytingu franskra málara undir lok 19. aldar, þegar þeir hættu að mála fígúratíft og einbeittu sér frekar að upplifun af umhverfinu. Hvað gerðist? Franskur listheimur tjúllaðist og þessir málarar, svokallaðir impressjónistar, urðu skotspónn franskra smáborgara. En það kom að því að stefnan hlaut brautargengi, smáborgararnir rottuðust heim til sín, og í dag er impressjónismi álitinn eitt það markverðasta í sögu myndlistar. Það má segja svipaða sögu af kúbisma, súrrealisma og abstrakt expressjónisma. Allar þessar stefnur boðuðu einhvers konar „ljótleika“ (meðvitað eða ómeðvitað) með framsækni í formi að mati ráðandi listelítu þess tíma, en í dag hefur ljótleikinn umbreyst í fegurð þótt málverkin sjálf hafi ekkert breyst.

Hér birtist sjálfur kjarninn og um leið vandinn sem öll umræða um ljótt og fallegt er bundin. Ekkert er ljótt eða fallegt í sjálfu sér, um aldur og ævi eins og Kant hefði predikað. Tíminn og um leið breyttur smekkur sker úr um það, ekki „innra sjálf“ hlutarins. Arfleifð póstmódernista skín hér í gegn. Ef til vill var þetta það gáfulegasta sem þeir gerðu. Upplausnin. Að hafna eðli, frystingu hluta og hugtaka. Hvað þýðir þetta? Það sama og ég sagði áðan, mælistikan á ljótt og fallegt er á sífelldri hreyfingu því listamenn eru sífellt að finna nýjar leiðir til að staga í ósýnileg göt samfélagsins. Nú er svo komið að sjálfsfróun á listasafni eða útötun líkneskis af Maríu mey í apaskít, sem fyrir einhverju síðan hefði þótt forkastanlegt, myndi í dag í mesta lagi teljast púkó vegna þess að báðir gjörningarnir hafa verið framkvæmdir. Ögrun hættir að vera ögrun þegar hún verður endurtekning. Þar að auki er bylgja hinnar holdlegu, ögrandi listar sem sýnir með einverju móti vankanta eða ljótleika líkamans liðin undir lok. Að finna frumlega vinkla á ljótri, ögrandi list krefst nýrra landvinninga með reglulegu millibili. Kannski er hið „næsta nýja“ að yrkja ljóð eins og Lesbók Morgunblaðsins birtir undir krossgátunni. Hver veit? Nógu ljót eru þau að minnsta kosti.

Fyrir mitt leyti fannst mér ég aldrei hneyksla jafn marga og þegar ég tók upp á því að skrifa spennusögu í anda Da Vinci lykilsins. Svona getur hið nýja, ljóta og ögrandi verið óvænt. Að skrifa opinská  ljóð um miðbæjarkynlíf er einfaldlega ekki lengur áhugavert, sá tími er liðinn. Það má með vissri einföldun segja að „sigur“ hafi náðst í slíkum kveðskap, því þegar hann kom fyrst fram á Íslandi taldist hann viðurstyggilegur – Hvers vegna orti unga fólkið ekki frekar um blóm og svani? spurði eldra fólk – en í dag kippir sér enginn upp við hann. Með öðrum orðum, mælistikan sem þess konar kveðskapur ögraði og ýtti við hefur færst til og um leið hefur skapast samþykki eða viðurkenning á honum. Hann er ekki lengur ljótur. Hvort hann sé hins vegar fallegur, skal ég ekki segja.

List Hugleiks Dagssonar gæti mögulega hert á þessu atriði. Þegar hann kom fyrst fram og annaðist neðanjarðarútgáfu á verkum sínum þóttu skrípamyndirnar hans grófar. Í dag gefur virt forlag skrípamyndirnar hans út og þær rokseljast, þótt þær séu jafn grófar og áður, en almenningsálit hefur sveigst með honum. Ætli það megi ekki segja svipaða sögu um sjónvarpsseríuna Fóstbræður. Hvernig Hugleikur eða Fóstbræður fjalla um viðkvæm mál eins og barnaperra hefði einfaldlega ekki sést fyrir 50 árum. Samfélagið þá hefði annað hvort ekki leyft það eða ekki alið af sér slíka listamenn. En mælistikan eða þröskuldurinn hefur færst. Enn annað dæmi eru hrollvekjur í bíóhúsum. Þær sýna vel hvernig þröskuldur hins ljóta færist sífellt aftar. Í dag sýna hrollvekjur mun meira en þær gerðu áður og áhorfendur þola að sjá mun meiri hrylling en þeir gerðu áður. Myndir eins og Planet Terror eða Irréversible hefðu einfaldlega ekki sést á hvíta tjaldinu fyrir 70 árum. Þröskuldur ljótleikans var annars staðar en í dag. Vegna sífelldra ögrana listamanna hefur hann færst til og um leið fagurfræðilegur smekkur almennings.

Önnur spurning sem vert er að hafa í huga þegar fagurfræðilegir möguleikar ljótleikans eru kannaðir er hvort form listaverksins eða efniviður er til umræðu. „Ljótleiki“ impressjónistanna birtist til dæmis í forminu. Þeir breyttu fyrst og fremst málarastíl frekar en efnivið (þótt örfá dæmi séu reyndar um hið síðara), því enn voru það tjarnir og engi sem léku meginrullu á striganum. Svanurinn eftir Guðberg Bergsson eða Konur eftir Steinar Braga eru tiltölulega klassískar skáldsögur að forminu til en með gróft innihald. Ulysses eftir Joyce er hins vegar mjög ögrandi í framsetningu og stíl en innihaldið er tiltölulega klassískt, að undanskildum örfáum málsgreinum. Við þurfum því að hafa hugfast hvað við teljum ljótt eða fallegt við listaverkið, formið eða innihaldið. Sum listaverk eru bæði ljót að formi og innihaldi eða bæði falleg að formi og innihaldi. Kannski Naked Lunch flokkist í fyrri hópinn en Rauða serían í þann síðari.

Þessi óformlega flokkaskipting leiðir okkur að síðasta atriði greinarinnar. Nefnilega smekk áhorfandans. Þannig vekur Rauða serían upp hjá mér mun meiri viðbjóð en til dæmis Konur eftir Steinar Braga, þrátt fyrir þann augljósa viðbjóð sem bók Steinars býr yfir. Spurningin um ljótleika – og að sama skapi fegurð – verður ekki undanskilin áhorfandanum. Spurningin er háð smekk og um smekk verður víst ekki deilt, þótt hann megi gjarnan rökræða. Ljótleiki og fegurð eru eins og önnur hugtakapör, svo sem rétt og rangt (án móralska böggulsins). Þau verða ekki leidd til lykta í eitt skipti fyrir öll. Heimurinn er margræður, margir vega og meta fegurð verks en ekki einn alráður Guð sem býr yfir þeim krafti að skera úr um hvað er ljótt, í anda Hitlers og sýningar hans á úrkynjaðri list.

Er þá einhver botn kominn í þessa grein? Kannski þessi. Fyrst við höfum ekki aðgang að einráðum listfasista sem úrskurðar fegurð og ljótleika er spurningin um fagurfræðilega möguleika ljótleikans í raun óþarfi og ómöguleg. Það væri að halda einhverju fram sem við getum ekki því tíminn einn leiðir í ljós fegurð listaverks eða ljótleika þess. Sama listaverkið getur jafnvel talist ljótt og fallegt á mismunandi öldum. Eins og áður hefur verið sagt, fagurfræði er jójó, sömuleiðis smekkur og því nálgun almennings að listaverkinu. Þar að auki hefur einn smekk fyrir einu, jafnvel einhverju sem meirihlutinn telur ljótt, en annar ekki. Þýðir það að sá fyrri hefur rangt fyrir sér? Er list háð lögmálum lýðræðis? Varla. Ekki minnkar fegurð verks ef fáir sjá það. Kannski er niðurstaða greinarinnar því eitthvað í anda þess sem Wittgenstein skrifaði um í Tractatus, að um fyrirbæri eins og fagurfræði er ekkert hægt að segja með vissu, án þess að gefa sér guðlegt vald, og þess vegna er betra að þegja. Eða kannski er niðurstaðan meira í anda Derrida. Ekki er hægt að segja með endanlegri vissu hvort listaverk sé ljótt eða fallegt, nei eða já í eitt skipti fyrir öll, frysta það og staðsetja í óhagganlegu tómi. Í staðinn dvelst það einhvers staðar í millibilinu, hoppar upp og niður með breyttum smekk manna eins og krakki á trampólíni.

Óttar M. Norðfjörð