Kúkur og Piss
Fyrir um það bil ári síðan fékk ég fasta stöðu hjá Viðskiptablaðinu sem svokallaður penni. Mér skilst að eftir að ég sendi fyrstu greinina hafi farið fram umræður á ritstjórnarskrifstofum blaðsins um hvort ég ætti nokkuð heima í blaðinu. Hugsanlega var það ljósmynd af berrössuðum karlmanni sem prýddi greinina sem fór fyrir brjóstið á fólkinu en kannski eitthvað annað, hvað veit ég. Allavega hef ég skrifað greinar á tveggja vikna fresti síðan og aldrei hefur ritstjórnin fett fingur útí skrifin, fyrir utan eitt skipti þegar ég sagði eitthvað glannalegt um Sigurð Gísla Pálmason sem hefði getað orðið til þess að hann færi í mál við blaðið. Um síðustu jól gaf Omdúrman eftir mig skáldsögu sem ég skrifaði ásamt Giovanni Garcia-Fenech og Ragnar Kjartansson myndskreytti og í vor kemur út eftir mig ræðusafn hjá útgáfufyrirtækinu Útúrdúr. Ég hef hinsvegar ekki skrifað ljóð síðan á menntaskólaárunum. Þó bað Viðar Þorsteinsson mig um taka þátt í ljóðahátíð Nýhils árið 2007, auk þess sem ég var kynnir annað kvöldið. Viðar bað mig líka um að vera kistulúða og var það sjálfsagt mál. Á Kistunni svaraði ég stöðluðum spurningum, meðal annars um ljóð, sem ég átti í erfiðleikum með að svara því ég hef eingöngu lesið tvær ljóðabækur um æfina, og þær voru báðar eftir kvenmannsbelg sem ég var að eltast við. Síðast í gær var reynt að fá mig til að lesa ljóð eftir Ísak Harðarson en ég þvertók fyrir það, sagðist ekki skilja ljóð. Þessvegna koma það mér í opna skjöldu þegar Viðar bað mig um að taka þátt í lúðaskapnum en þó keyrði um þverbak þegar Kári Páll bað mig að skrifa í þetta rit sem mér skilst að sé einskonar ljóðarit (eða er ég eitthvað að misskilja?). Þema ritsins er held ég ljótleiki og þar er ég aftur á móti á heimavelli held ég og það var þessvegna sem ég tók að mér þetta verkefni sem ég hálfpartinn sé eftir að hafa gert því ég átti að vera búinn að skila greininni og mig minnir að ég fái ekkert borgað fyrir hana. Mér finnst pressan næstum því óbærileg, sér í lagi þar sem umfjöllunarefnið stendur nálægt hjarta mínu en mér hefur ekki dottið neitt í hug að skrifa, sennilega afþví að efnið er of víðfeðmt. Ég myndi helst viljað getað helgað mig verkefninu í heilan mánuð eða svo, gera verkefninu tæmandi skil. Ef ég á að segja eins og er þá er ég orðinn leiður á að vera einskonar rithöfundur. Ekki nóg með að ég þurfi að skrifa þessa grein heldur á ég að vera búinn að skila annari grein í finnska listtímaritið Framework og þeirri þriðju í norska listtímaritið Performanskonst, þar að auki á ég að skila einni fyrir Viðskiptablaðið á þriðjudaginn. Það segir sig sjálft að ég hef ekki getað skvett neitt á strigann síðustu vikur og því er í mér djúpstæð óhamingja sem gæti nýst mér í að skrifa þessa grein, ef ég væri þannig stemdur, en svo er ekki. Ég er búinn að vera lengi að velta fyrir mér hvaða tökum ég ætti að taka efnið en ekkert hefur gerst. Ég er orðinn leiður á eigin stíl og langar til að experimenta eins og það er kallað. Besta ráðið gegn svokallaðri ritstíflu er að setjast niður og skrifa sem er akkúrat það sem ég er að gera núna. Mér dettur í hug að halda áfram að skrifa þessar línur og senda á Kára, fara ekki yfir stafsetningavillur sem gætu orðið æði margar því ég er ekki með stúdentspróf, og ekki taka út það sem dettur inn og mér gæti þótt vandræðalegt. Er þetta ekki það sem kallað er stream of consciousness? Ekkert er eins afhjúpandi og þessháttar straumur, sérstaklega ef ég editera ekkert. Ég spurði Harald Jónsson myndlistarmann sem einnig er einskonar rithöfundur hvort það myndi ekki steinliggja að vera með svona stream of consciousness og hann sagði mér að það væri alltaf góð hugmynd, þó ekki væri nema bara fyrir sjálfan mig til að losa um ritstífluna, en það má ekki vera of self-indulgent, sagði hann. Æ ég veit ekki, ég er nú þegar farinn að skammast mín og það eru góðar líkur á þetta verði einmitt self-indulgent. Ég er í eðli mínu mjög vandvirkur og metnaðarfullur, læt ekkert verk frá mér fyrr en ég er fullkomlega ánægður með það. Samkvæmt stjörnuspekinni er ég skipulagður, duglegur og agaður. Vill byggja upp, skref fyrir skref og sjá áþreifanlegan árangur. Ábyrgðarkennd og hæfileikar í stjórnun. „Byggingameistari“. (Mars í Steingeit). Þrátt fyrir að ég sé með fullkomnunarþörf þá þýðir það ekki að ég sé smásmugulegur sem gæti verið af því að ég er kappsfullur og hvatvís í hugsun, hreinn og beinn og fljótur að komast að kjarna hvers máls. Sæki í ný og spennandi verkefni. Frumkvöðull. (Merkúr í Hrúti). Myndlistin sem ég læt útí heiminn er yfirleitt fremur hrá og með kæruleysislegu yfirbragði. Mig grunar að þegar ég bý til myndlist sé hrúturinn við völd en þegar ég skrifa sé það steingeitin, en auðvitað er þetta beggja blands. Það að skrifa reynir á þolinmæði mína (hrúturinn þvælist fyrir geitinni) en að búa til myndlist gerir það ekki. Kannski ég ætti að fá Bjarna Klemenz í heimsókn og bera undir hann þessa stjörnuspekikenningu mína. Lappirnar á mér hristast, kannski útaf kaffidrykkju, ég veit það ekki. Ég er eirðarlaus (tungl í tvíbura?). Það er þó gaman að segja frá því að bókin sem ég gaf út fyrir síðustu jól var tíu ár í smíðum, ég gat í rólegheitum byggt upp skref fyrir skref þangað til ég var kominn með hina fullkomnu skáldsögu, en myndlistaverk myndi ég aldrei gera á löngum tíma, helst vil ég að verkin taki ekki meira en svona tíu mínútur að dúndra upp. Það sem ég skrifa er líkega smásmugulegra og vandaðra að ytri gerð en þó er ég algjörlega metnaðarlaus sem rithöfundur, það er að segja mér er sama hvað bókmenntafólki finnst um skrif mín, langar satt að segja ekki neitt til vera hluti af svokölluðum bókmenntaheimi, það mætti jafnvel segja að bókmenntaheimurinn sé ástæðan fyrir því að ég skipti ekki algjörlega um starf, því einhversstaðar langar mig það, því rithöfundastarfið virðist mér vera mjög létt. Þægileg innivinna eins og það er kallað. Þar með er ekki sagt að myndlistarheimurinn sé burðugur eða áhugaverður, langt því frá, en ég þekki hann ágætlega, er löngu búinn að taka út vonbrigðin eða sjokkið og langar ekki að kynnast nýjum heimi og verða aftur fyrir vonbrigðum. Mig grunar að bókmenntafólk sé jafn óþolandi ef ekki meira óþolandi en myndlistarfólk. Nú er ég búinn að skrifa og skrifa án þess að skrifa um það sem ég á og ætlaði mér, en kannski er það í lagi því ég held að þessi grein eigi að vera fimm til sex síður, hugsanlega reyndar með feitara línubili. Þetta er eitthvað sem ég ímynda mér að alvöru rithöfundar, og fólk sem hefur verið í menntaskólum, skrifað ritgerðir fyrir háskóla, sé með á hreinu, að sex síður sé með einhverju ákveðnu línubili og leturstærð. Það hefði verið skynsamlegra ef Kári hefði sagt mér orðafjöldann eða slögin, eins hefði ég vel getað spurt hann. Þegar ég var í Myndlista- og handíðaskóla Íslands var ekki farið að útskrifa nemendur með BA gráðu og því þurfti ég ekki að skrifa ritgerð, en þegar ég útskrifaðist með Mastersgráðu frá myndlistaskóla í Bandaríkjunum þurfti ég að skrifa ritgerð, Mastersritgerð. Ritgerðin sú er þannig að ég myndi aldrei sýna nokkrum manni hana, nema til að sýna fram á hvað ég slapp auðveldlega í gegnum námið. Ég skrifaði hana í félagi við gyðinginn Justin Blaustein. Við settumst niður, ekkert sérstaklega upplagðir, og töluðum saman í nokkra klukkutíma. Eiginkona Justins, Deborah Blaustein (hún hét þá Deborah West) pikkaði svo inn samtalið og þar með var ritgerðin til. Prófdómararnir voru mishrifnir; Kenji Fujita var mjög hrifinn og fannst ritgerðin bakka upp og vera í samskonar anda og sjálf myndlistarverkin en Petah Coyne (eða var það Gary Stephan?) var ekki eins hrifinn og hafði áhyggjur af því að við værum svo ánægðir með okkur og okkar sköpunarverk að það gæti komið okkur í bobba seinna meir, sagði að okkur vantaði það sem er kallað sjálfsgagnrýni. Við prentuðum ritgerðina á pappír með áprentuðum krumpum, svona eins og skáld með ritstíflu sem gerir ítrekaðar tilraunir til að skrifa eitthvað yndislegt en mistekst og krumpar blöðin og hendir í ruslakörfu, eitthvað sem ég myndi gera ef ég væri að skrifa með penna og hefði snefil af sjálfsgagnrýni. Þegar skáldið er sofnað kemur einhver (líklega eiginkona) og týnir blöðin uppúr fötunni, því á þeim er eitthvað gott en sjálfshatur skáldsins hefur náð tökum á því (nú er ég farinn að fantasera!). Í ritgerðinni töluðum við mikið um kúk, en kúkur hefur mjög lengi verið sérstakt áhugamál mitt. Fyrir framan mig er einmitt teikning af olíutunnu og úr henni leka kúkar. Á menntaskólaárum mínum var ég í Kúkafélaginu ásamt nokkrum vinum og við héldum meira að segja Kúkahátíð. Á kúkahátíðinni ræddum við um kúk frá ýmsum hliðum yfir heila helgi. Gömlu góðu dagarnir, hugsanlega mín allra bestu ár. Og nú man ég það allt í einu að í nótt dreymdi mig Höllu sem einmitt hélt hátíðina. Það getur ekki verið tilviljun að mig hafi dreymt hana, því ég hef ekki verið í neinum samskiptum við hana í tuttugu ár eða svo, hvað þá dreymt hana. Ég hlýt að vera á réttri leið. Ég þarf að kúka núna. Furðulegt. Kúkur hefur alltaf spilað stóra rullu í mínu lífi og mínum verkum, og reyndar hef ég stundum furðað mig á því að aldrei hefur það verið nefnt í öllum þeim fjölda gagnýna sem um sýningar mínar hafa birst. Ég hitti samt þýskan blaðamann um daginn sem tók strax eftir þessu, við náðum vel saman fannst mér, ekki bara í gegnum scatalogíuna heldur bara almennt. Í mörgum greina minna hef ég talað svolítið um kúk, allavega smokkað orðinu inn. Kúkur gleður alltaf. Einu sinni var ég beðinn um að taka þátt í samsýningu. Mér fannst samsýningin vera algjör della og valið á listamönnum útí hött. Ég mætti á fund með sýningarstjóranum og nokkrum listamönnum og sýningarstjórinn byrjaði að skrifa fréttatilkynningu á servíettu, næstum því klósettpappír, þetta fór allt mikið í taugarnar á mér og fyrsta sem mér datt í hug að gera (sem verk) var að kúka á gólf sýningarsalarins. Auðvitað myndi ég aldrei gera það en þó hefur lífið (og ein bók) kennt mér það að fyrsta hugmyndin sé oftast sú rétta. Í staðinn fyrir að kúka á gólf sýningarsalarins vann ég útfrá þeirri hugmynd og úr varð eitthvað yndislegt. Verkið er samt ekki eitt af mínum bestu verkum og reyndar verk sem ég sýni yfirleitt engum og tala sjaldan um, þó þykir mér vænt um það því ég veit að allt sem ég geri skiptir máli, ekki kannski fyrir heiminn nema óbeint, en allavega fyrir mig persónulega. Nú er ég allt í einu kominn með ritræpu sem ég er hræddur um að ég glati ef ég fer á klósettið og geri stykkin mín. Ég er að hugsa um að halda svolítið í mér. Ég hef gaman af að kúka og nú tengi ég það við stjörnuspekina sem ég hef aldrei gert áður: Skynjar neikvæðni og hreinsar reglulega til og endurnýjar tilfinningar sínar og lífsstíl (tungl mótstaða plútó). Ég fæ mjög mikið útúr því að fara út með rusl og henda hlutum sem ég hef ekki not fyrir eða eru mér engin inspirasjón, sama á við um kúkinn, ég bókstaflega fæ eitthvað útúr því að kúka og reyndar míga líka. Hver veit nema ég setji inní þessa grein nokkrar pissusögur á eftir, ég hef nefnilega gert nokkur verk þar sem þvag spilar stóra rullu. Ég og Snorri bróðir ætluðum einu sinni að gera saman dálítið kúkaverk og þó að það sé langt síðan og hugsanlega verði aldrei neitt úr því, þá vil ég ekki tala um það því verkið krefst þess að það sé einskonar leyndarmál þangað til á seinustu stundu. En ég get sagt aðra sögu af verki sem ekki varð heldur að raunveruleika og átti að vera í sömu seríu. Við ætluðum að gera myndbandsverk með faldri myndavél. Við ætluðum að fara á samkomu hjá Krossinum og fá Gunnar til að reka úr okkur illa anda. Flestir kannast sjálfsagt við þessháttar athafnir; sá sem haldin er illu öndunum engist um eins og í flogakasti og Gunnar lemur svo í ennið á honum og þá lyppast hann niður á gólf, nýr maður. Við Snorri ætluðum semsé að engjast um í þannig kasti en stökkva svo á Gunnar og byrja að hamast á honum eins og hundar að ríða tík. Við fórum í vettvangsferð útí Kópavog einn laugardag eða sunnudag. Ég hafði vaknað með mikinn höfuðverk, þ.e. ég var grúttimbraður. Ég átti engar verkjapillur en nágranni minn átti einhverjar svakalegar verkjapillur. Ég fékk mér held ég bara eina og við fórum á samkomuna. Það kom mér á óvart hvað ég var lítið fordómafullur á samkomunnni, mér fannst bara nokkuð gaman á þessari samkomu. Þetta virkaði á mig sem frekar heilbrigð skemmtun. Það var þó dálítið undarlegt að sjá fólk hlaupa hring eftir hring í einskonar æði, sumir grátandi og ég gat vel samsamað mig háttarlaginu, verandi myndlistarmaður og allt það. En allt í einu fór mér að líða ofboðslega vel, og nú átti að koma punchlænið sem vekur engan áhuga hjá mér lengur, en allavega þá fór mér að líða ofboðslega vel í miðri samkomu og yfir mig helltist ótti um að ég væri að frelsast, eða þangað til ég mundi eftir verkjapillunni. Uppáhaldskaflinn minn í skáldsögunni sem ég skrifaði er þegar aðalsögupersónan finnur kúkaklepra í rúminu sínu. Holan sem ég fékk börn til að moka fyrir mig fyrr í vetur er auðvitað einskonar rassgat og afsteypan af holunni minnir vel upplýstann listunnanda á kúk, ég meira að segja ýjaði að því í opnunarræðunni til að koma til móts við hina óupplýstu. Ég ætla að endurgera verkið í Noregi í sumar og vil að þá holan verði dýpri en þessi á Miklatúni svo stykkið minni enn meira á kúk. Börkur kom til mín á opnuninni og sagði að verkið væri mjög fallegt en var ekki viss um að ég tæki því sem hrósi, en auðvitað gerði ég það. Einhver annar sagði að það hefði komið sér á óvart hvað sýningin væri falleg. Ég veit ekki við hverju fólk býst þegar það fer á myndlistarsýningar. Þorvaldur Þorsteinsson myndlistarmaður og rithöfundur sagði einu sinni við mig í síma að honum fyndist verkið
Opus Magnum mjög fallegt en það var þó áður en hann sá það, heldur lýsti ég því fyrir honum. Opus Magnum (Permanent Installation in Progress) er frá árinu 2001. Fata hékk úr lofti Listasafnsins á Akureyri og úr fötunni var slanga, eða æðaleggur sem endaði í holu sem ég boraði í steinsteypta súlu. Úr enda slöngunnar vætlaði þvag, örfáir dropar á sólahring. Ég lít á þetta verk sem mikilvægasta verk míns ferils, eða svo segir titill verksins, ég hef eiginlega ekki lengur skoðun á því. Verkið varð í raun ekki tilbúið fyrr en eftir að sýningunni lauk, eins og titillinn segir okkur einnig. Ég fór síðasta sumar til Akureyrar og þefaði af súlunni þar sem holan var og það fór ekkert á milli máli að verkið hafði heppnast. Það er svo gaman að segja frá því að Hlynur Hallsson æskufélagi minn og kollegi og þar að auki fyrrum varaþingmaður Vinstri grænna mætti á sýninguna seinasta daginn sem hún hékk og sá sér til skelfingar að einhver, líklega starfsmaður safnsins hafði lokað alveg fyrir þvagstreymið og holan þurr. Hann opnaði fyrir bununa, sem greiða við mig væntanlega eða listgyðjuna. Þegar starfsfólk safnsins mætti til vinnu daginn eftir hafði þvagið lekið niður á gólf og étið sig inn í dúkinn. Þvagið hafði breyst í stórhættulega sýru, eyðilagt dúkinn og það þurfti að lofta út hlandlyktinni í marga daga. Þetta var ekki í fyrsta skipti sem Hannes Sigurðarson forstöðumaður Listasafns Akureyrar lenti í veseni útaf mannlegum úrgangi í listaverkum. Ó
li og Lybia gerðu verk fyrir sýninguna Flögð og fögur skinn árið 1998 sem hét Tikk takk. Verkið var risastór krukka með mannlegum úrgangi í, kúk, pissi, hori og svita. Krukkunni var styllt upp í glugga kirkjuhússins á horninu á Laugavegi og Vatnsstíg. Einn daginn sprakk krukkan í sólinni og úrgangurinn spíttlaðist útum allt. Það furðulega við þetta er að Óli og Lybía þvertaka fyrir að að verkið hafi verið tímasprengja. Ég spurði þau einu sinni afhverju verkið hafi heitið Tikk takk en fékk ekki fullnægjandi svar. Árið 2001 tók ég þátt í performanshátíð í Helsinki. Hátíðin endaði á fyrirlestrum og reyndar var lokapartí á eftir þar sem boðið var uppá einhverja ógeðslega köku. Ég bað um að fá að vera með fyrirlestur um performanslist í staðinn fyrir að vera með minn eiginn. Þegar röðin kom að mér var þreyta komin í mannskapinn og einhverjir báðu um að tekin yrði reykingapása. Ég var búinn að gíra mig uppá kaffi og var allur hinn óþægilegasti, þvertók fyrir það að tekin yrði pása, en eftir dálítið rifrildi samþykkti ég það með semingi. Einhverjir notuðu tækifærið til að stinga af enda var prógram dagsins vægast sagt leiðinlegt, en ég held að agressjón mín hafi verið rúsínan í pylsuendanum eða dropinn sem fyllti mælinn. Ég hóf fyrirlesturinn sem var langur og frekar þurr, fræðilegur en þó fullur af fjöri fyrir þá sem bera skynbragð á slíkt. Einhverjir gjömmuðu eitthvað þegar ég spurði retórískrar spurningar, til að vera fyndnir og ná sér þannig á niður hrokagikknum sem þeir töldu mig vera. Þegar ég var búinn að fara með textann meig ég í buxurnar. Ég hafið til öryggis drukkið marga lítra af vatni og því lak þvagið og lak og lekinn virtist engan enda ætla að taka. Ég stóð eins og þvara á gólfinu og vildi ekki hreyfa mig fyrr en ég væri búinn að gera þarfir mínar. Það er gaman að segja frá því, þó óglöggur listunnandinn gæti þá haldið að verkið væri misheppnað, að það voru ekki nema kannski fimm eða sex manns sem sáu hvað gerst hafði, en svipurinn á þeim var ógleymanlegur. Og væntanlega hefur þetta spurst út, því enginn yrti á mig í lokapartíinu, hvorki til að hrósa mér né hughreysta. Einu sinni fór ég í mat til Sigurðar Guðmundssonar myndlistarmanns. Þetta var úti í Hollandi. Milli okkar var ákveðin spenna og eitthvað óuppgert, án þess að vera beint fjandsamlegt. Ég tók því þannig að hann væri að rétta mér sáttarhönd með því að bjóða mér í matinn. Það var boðið uppá saltfisk og kartöflur og um matseldina sá kínverskur léttadrengur eða messagutti eða hvað það heitir. Sigurður var semsagt með lítinn kínverskan þjón eins og væri hann alvöru nýlenduherra en hann býr bæði í Kína og í Hollandi. Þó samskipti okkar á milli hafi gengið snurðulaust þetta kvöld þá kraumaði í mér fyrirlitning og reiði og má ég líklega þakka stjörnunum (rísandi vog) að mér tókst að vera „vingjarnlegur“, meira að segja þegar hann fór yfir strikið í upprifjun á máli því sem valdið hafði spennunni milli okkar. Nú er ég kominn útfyrir efnið því ég ætlaði að segja frá því þegar hann hélt dálitla ræðu, spennuvaldinum ótengdri, um listina eins og honum einum er lagið. Ég man eiginlega ekkert eftir ræðunni sem ég hafði á tilfinningunni að hann hefði farið með oft áður og hún krefðist þess að áheyrendur tækju þátt í, þ.e. að áheyrendum fyndist ræðan alveg frábær og frumleg og þá myndi hann færast í aukana og útúr honum kæmi jafnvel eitthvað gullkorn sem hann hefði aldrei áður látið útúr sér. En það sem gerðist var að á sama tíma og hann hóf ræðuna beindu áhangendur listamannsins athygli sinni að einhverju öðru og því var ég einn til áheyrnar. Og þó að ég sé rísandi vog og friðarsinni að upplagi, þá gat ég ekki haft áhuga á ræðunni. Sennilega afþví að ég er með Venus í Hrúti sem þýðir að ég þoli ekki tilgerðarlegt fólk. En allavega, það eina sem ég man úr ræðunni var þegar hann sagði að listin væri eins og kúkur og það átti eiginlega að vera punkturinn í sögunni, ræðan koðnaði svo niður í aðdáunarleysinu og ég og Sigurður byrjuðum einnig að hlusta á þvaðrið í Rúrí ef ég man rétt. Ég skrifaði einu sinni grein í Viðskiptablaðið um verk Sigurðar Guðmundssonar fyrir framan World Class í Laugarnesinu. Ég held að þetta verk sé al-ljótasta stykki Reykjavíkur og er þó af mörgu að taka, en jafnframt besta stykki Sigurðar. Í greininni sem hét „Stykkin sín“ skrifaði ég að að skúlptúrinn minnti á risavaxinn mannaskít og það væri engu líkara en að heljarinnar tröllskessa hefði gert stykkin sín í Laugarnesinu, eða listamaðurinn sjálfur og það án þess að eigendur World Class tækju eftir því, minnisvarði um saurugt hvatalíf manneskjunnar. Og nú sé ég að þetta tal um einn helsta listamann þjóðarinnar er búið að afvegaleiða mig, ég sem var kominn á bullandi skrið að tala um eigin verk, það má kannski segja að gremja mín gagnvart gamla meistaranum hafi fengið mig til að fara útaf sporinu, það er þó rétt að taka það fram að greinin í Viðskiptablaðinu var mjög jákvæð útí stykkið. Sumir hafa bent á að systurnar gremja og reiði séu nátengdar saur; það að maka saur sé frumstæð aðferð til að fá útrás fyrir gremju og reiði. Er ekki hægt að tengja það við stjörnuspekina einhvernveginn og Freud eða eitthvað og enda þannig þetta sauruga tal um menn og málefni? Ég gæti haldið áfram útí hið óendanlega og svo alvarleg er ræpan orðin að ég er komin með óbragð í munninn. Auk þess hef ég náð fimm síðum.
Ásmundur Ásmundsson