Húðlitur Derrida

Einhverskonar upphafsorð

„Táknin augljós“.

Svo hefst fyrsta bók eyðimerkurstökkmúsarinnar Stínu, Kjötbærinn, sem ekki verður til frekari umfjöllunar hér. Heppileg upphafsorð engu að síður. Hvenær eru tákn augljós? Hvernig eigum við mögulega að geta reiknað út endanlega merkingu texta sem vísar á allan hugsanlegan hátt út fyrir sig sjálfan? Í upphafi var táknmyndin. Hún vísaði til táknmiðsins. Þetta vissum við í gamladaga. Þegar við vorum börn. Hefðbundin, ófræðileg en kannski svolítið skáldleg hugmynd okkar sem deilum því sem við köllum tungumál, var nákvæmlega sú. Við heyrðum orð og í huga okkar varð til mynd.

Að grunninum til vísa algengustu og einföldustu táknmiðin til sambærilegra táknmynda í huga flestra. En smátt og smátt hlaða orðin utan á sig allskonar merkingaraukum. Hversdagslegt tungumál verður margræðara og háðara samhengi sínu með árunum. Eða, ef við leggjum við hlustir í móðurmálskennslu: Á einhverjum tíma, stað, í gagnfræða- eða framhaldsskóla er okkur kennt að í skáldskap geti orð stundum merkt eitthvað annað og meira en hina augljósu táknmynd. Vængir eru allt í einu ekki bara hjálpartæki til flugs. Þeir eru frelsi. Og ný heimsmynd verður til.

Áfram heldur skólagangan. Og táknin verða fleiri. Og jafnframt óljósari, margræðari. Þegar við höldum að nú sé þetta kannski að smella saman hjá okkur, að við séum að öðlast raunverulega tilfinningu fyrir skáldskaparmáli, teljum okkur hafa öðlast einhverskonar lestrarhæfileika sem við getum síðar nýtt okkur til framdráttar við eigin skriftir, þá kemur aðvífandi einn Jacques Derrida. Við lesum hann og lesum túlkanir á honum á túlkanir ofan og lengi vel erum við engu nær. En svo gerist eitthvað. Hjá sumum okkar. Það fæðist tilfinning. Tilfinning fyrir því hvað maðurinn á við. Eftir á er textinn annar.

Ég játa að ekkert í minni tuttugu ára skólagöngu hefur reynst mér erfiðara en að koma þessari tilfinningu og afleiðingum hennar í orð. Hvað þá að beita henni meðvitað á texta. Þess vegna: tilraun. Hér skora ég sjálfa mig á hólm og skrifa um upplifun mína á Húðlitri auðninni, með tilfinningu mína fyrir afbyggingu að leiðarljósi. Hversu erfitt sem það blabla þú veist hvað ég meina.

Já. Þess vegna. Tilraun. Grípum niður í auðnina. Ég og þú búum í höll. Höllin stendur í miðri eyðimörk og þótt súpermarkaðurinn sé næstum í seilingarfjarlægð, ferðast þú með þyrlu, vilt meina að engan nema okkur sé að finna í þúsund kílómetra fjarlægð og mér líður stundum eins og þú sért eina manneskjan sem ég hef séð. Textinn um okkur er negldur fast niður. Hvergi er hikað, hvergi finnast varnaglar, skáldið sýnir djörfung og sjálfsöryggi. Textinn gerir tilkall til aðdáunar. Hann baðar sig í fyrirfram ákveðnum dýrðarljóma. Hvert orð, hver táknmynd, virðist hafa hlutverk. Ekkert virðist málinu óviðkomandi, engu púðri virðist sóað í vangaveltur eða útúrdúra. Allt virðist sagan. En um leið er eins og textinn geri pínulítið grín að okkur. Eins og hann búi yfir leyndarmáli. Hann veit eitthvað sem við vitum ekki.

Við Jacques Derrida eigum afmæli sama dag. Hvað um það. Hér höfum við Derrida og fyrirbærið hans; afbyggingu – og þarna talaði ég af mér. Afbygging er hvað? Hún er sannarlega ekki fyrirbæri. Ekki frekar en hún er „viðburður“. Hún er ekki tækni og ekki aðferð. Hún er einhverskonar ferli en þó ekki, því ferli einkennist af upphafs- og endapunkti. Afbygging tekur ekki enda. Hún er verk en sá sem vinnur verkið fer ekki heim að kvöldi dags, hengir upp útifötin og kveikir á sjónvarpinu. Afbyggingu lýkur ekki. Hún er kannski fyrst og síðast viðleitni. Viðleitni texta til að rústa merkingu sína – ýta henni frá sér, slá henni á frest, viðleitni texta til þess að sýna fram á að endanlega merkingu hans sé ekki að finna. Og hér, í þessum texta, ætlum við - ætla ég - að sýna hvernig Húðlit auðn Kristínar Eiríksdóttur slær eigin merkingu á frest.

Við förum ekki í saumana á skilafresti hér; við flettum ofan af textanum eða borum okkur ofan í hann, eftir aðstæðum, og látum hann skýra fyrir okkur skilafrestinn. Um leið og við leyfum loðinni tilfinningu (löðrandi í fósturfitu) fyrir skilafresti að varpa ljósi á textann. Eftirfarandi verður þó lagt til grundvallar: tákn er ekki annað en táknið sjálft. Ef orð hefur merkingu, þá öðlast það hana með því að skilja sig frá öðrum orðum. Orðið tekur í sífellu merkingu frá orðunum sem það er ekki og orðunum sem koma á eftir. Eða eins og ég hlýt að hafa lesið einhversstaðar en man ekki hvar og stel þessvegna miskunnarlaust (við getum kallað það textatengsl): Allt sem orð greinir sig frá, verður að óhjákvæmilegum, fjarverandi hluta af veru þess.

Við byrjum aftur. Grípum aftur niður í auðnina. Ég og þú búum í höll sem stendur í miðri eyðimörk. Í hallargarðinum er sandur í stað grösugrar víðáttu. Sagan okkar gerist þarna. Og sagan er myndir. Skýrar myndir með skarpar útlínur. En þó finnst mér (og þá á ég við nemandann, lesandann mig) ég vera að horfa í gegnum mistur. Hitinn er yfirþyrmandi, hann lætur minn eigin svita spretta, og í gegnum mistrið brenglast myndirnar. Sýnin sem lesandinn ég hef á líf okkar í höllinni á sandinum, er sýn þess sem ráfar um eyðimörkina í örvæntingarfullri leit að vatni. Eða súpermarkaði.

Eins og geta má nærri, þá er merkingin víðs fjarri. Heimski maðurinn byggði húsið sitt á sandi. Í eyðimörk. Sjálfsagt eru ófáir sem fyndu engan vísi að merkingu í Húðlitri auðninni. Það er einföld og auðveld afgreiðsla sem krefst einskis af okkur. Á þessum vettvangi dugar slíkt ekki og þar kemur Derrida að góðum notum. Höllin okkar er byggð í eyðimörk. Ég ráfa um eyðimörkina af því að þú hefur skipað mér að hætta að slóra og fara út að kaupa skinku. Ég finn hvergi súpermarkaðinn. Ég vil ekki hætta að leita en sólin er heit og lærin sveitt. Sjónin brenglast og ég villist og daginn eftir finnurðu mig þar sem ég er sokkin til hálfs í sandinn og brunasár leka í taumum niður enni mitt.

Færum nú fyrstu persónuna frá ljóðmælanda til nemanda eða lesanda. Ég ráfa um eyðimörk merkingarinnar af því að þú, sem ert kennari, námskeið, skóli, stofnun, kenning, foreldri, samfélag, samviska mín, Derrida og svo framvegis, hefur sagt mér að gera það. Ég leita logandi ljósi að merkingunni en frumskógurinn af túlkunarfræðum er yfirþyrmandi. Ég vil ekki hætta að leita en á endanum hlýt ég að villast. Sýnin brenglast og ég sekk til hálfs í sandinn. Og, ef vill, brenni mig á enninu. Eyðimörk okkar er eyðimörk merkingarinnar. Húðlit auðn. Í húðlit (rétt eins og í eyðimörk) rennur allt saman í eitt.

Póstmódernisminn hefur tekið frá mér merkinguna. Og hvað geri ég þá? Ég er Vesturlandabúi og ég fer í súpermarkaðinn vegna þess að ég hef misst sjónar á merkingunni. Ég er Vesturlandabúi og þegar ég finn ekki merkinguna klæði ég mig í sundbol og háhælaða skó og geng fram og til baka í sýningarsal. Í sýningarsal Húðlitrar auðnarinnar hangir myndlist á veggjunum. Í sýningarsalnum mínum situr dómnefnd sem gefur mér einkunn og krýnir mig (húðlitaðri kórónu). Eða „lyftir hendinni að munninum; glennir fingurna og sleikir bilið milli löngutangar og vísifingurs, einsog leggangaop, einsog ég væri stödd innaní leggöngunum“. Með öðrum orðum: hvort heldur sem er innan eða utan Húðlitrar auðnarinnar; ég finn ekki merkinguna og í staðinn er ég niðurlægð.

Leitin að súpermarkaðnum er leitin að merkingunni. Þegar ljóðmælandi er sokkinn til hálfs í sandinn og brunasárin leka niður ennið, erum við komin að einum hugsanlegum „kjarna“ málsins. Hismið er grænn api og holdsveikur indjáni. Kómódódrekar og kaktusar. Hismið utan sýndarveruleika Húðlitrar auðnarinnar gætu verið sjónvarpsauglýsingar og tölvuleikir. Klám og e-pillur. Meðallesandinn er miklu frekar neytandi en lesandi, hann hefur gefist upp á að leita að merkingunni og leitar í staðinn að lausninni við morðgátunni í reyfaranum sem hann kippir með sér úr súpermarkaðnum.

Vinin í eyðimörkinni er merkingin. Vatnið. Við þurfum að komast í súpermarkaðinn. Við erum alltaf að reyna, við erum alltaf að berjast við að kaupa okkur augljósa merkingu, fyllingu, hamingju. Sem við finnum í súpermörkuðum. En svo er markaðurinn týndur og við komumst langt með að veslast upp í eyðimörkinni. Ófær um að veita sjálfum okkur nokkra björg.

Eða: karl (h)rekur konu út að versla og þegar kona, í hamslausu verslunaræði, villist, ruglast, sekkur ofan í sand og missir sjónar á öllu, kemur karl og bjargar henni. Hann niðurlægir og misþyrmir en fang hennar er vænghaf, hún talar vælulega og grætur yfir Neverending Story. (Eða Eyðimerkurblóminu.) Hún gengur upp brekku í pinnahælum – á forhönd hljómar þetta eins og hreint helvíti fyrir flesta þá sem hafa reynt að ganga í pinnahælum. En í raun er þetta eins og að ganga á jafnsléttu. Hún finnur ekki vin í eyðimörkinni, svo hún leikur sér með tungumál og rúmfræði til að gera ferðalagið bærilegra.

Þetta er ástarsamband sem (eins og kannski öll góð ástarsambönd) er í sífelldri mótsögn við sjálft sig. Það er ofbeldisfullt og huggulegt. Hún fær orminn, þau fara í stefnulausar gönguferðir, sitja saman í sandinum, hann segir henni sögur, þau ríða á marmaranum og horfa saman á dvd. En hann er afskiptur og fullur af ofbeldi. Hann neitar að svara henni, er mikið að heiman, skemmir sjónvarpstækið og dvd-spilarann, treður öllu brjóstinu uppí sig og í höfði hennar myndast holdsveikur indjáni. Hún skríður á olnbogunum meðan hann stendur gleiður, hún reynir að fela marblettina, gengur í sandinum í einum pinnahæl, dettur og hruflast, bíður af sér höggin á hurðina, grætur söltu og þráir að vera lítill strákur sem berst við tómið. „Það er einsog eitthvað mikilvægt sullist niður á leiðinni; eitthvað sem verður ekki endurheimt“. Hún er brothætt og  kvíðin en hún er líka drottning. Faðmurinn er vænghaf og hún reynir sjálf að drepa kvíðann með bjartsýni. Hún sleppir holdsveika indjánanum lausum. Að ganga upp brekku á pinnahælum er ekki helvíti; það er jafnslétta.

Og á endanum er það hann sem liggur einn og afskiptur og skýtur sig aftur og aftur og aftur í höfuðið. Þreifar á götunum í hnakkanum, rétt eins og hún á holdsveika indjánanum.

Að lesa Húðlita auðnina er eins og að vera á diskóteki. Ég sé brenglað. Ég heyri brenglað. Ég leita af öllu afli að einhverskonar vin, merkingu, en eftir Derrida gerist alltaf það sama: hver merking býr til hugmynd um nýja. Og nýja. Eins og að borða popp, stunda kynlíf, taka eiturlyf. Athöfnin kallar alltaf á meira. Það eina sem er í boði er botnlaus áframhaldandi neysla. Og mig svimar. Kannski viljum við ljúka vitleysunni með þessu: Textinn deilir á eyðimörk merkingarinnar. Hann veltir okkur fram og tilbaka í leitinni að merkingu og sýnir okkur að við getum ekki fundið hana. Einmitt vegna þess að leið textans að þessari ádeilu er að vera sjálfur nákvæmlega það: eyðimörk merkingarinnar.

Og kannski kallar nákvæmlega þetta fram í hugann eitthvað allt annað.

Hildur Lilliendahl Viggósdóttir