„Í leiðindum“
- um sagnaþulinn og ljóðskáldið Evu Hjálmarsdóttur
Eva Hjálmarsdóttir var mikill sjúklingur sem dó langt fyrir aldur fram árið 1962, þá 57 ára að aldri. Og var svo veikburða reyndar að hún mun ekki hafa valdið penna hin seinni ár ævi sinnar, og fékk því aðra til að skrifa niður ljóð sín og sögur – eða eins og segir í formála séra Sveins Víkings að safnbók Evu Hvítum vængjum,sem hefur að geyma bernskusögur hennar, ævintýri og ljóð, flest samin þegar Eva var vel innan við tvítugt:
Höfundur þessarar bókar, Eva Hjálmarsdóttir frá Stakkahlíð í Loðmundarfirði, er heilsulaus stúlka, sem orðið hefr að dvelja á sjúkrahúsum og hælum mikinn hluta æfinnar. Um áratugi hefir hún ekki getað stigið í fætur og oftlega verið sárþjáð. [...] Hin síðustu ár hefir hún ekki getað haldið á penna svo teljandi sé, og hefir það, að vonum, fallið henni mjög þungt.
Sjálf lýsir Eva þeim sjúkleika sem hrjáir hana í nokkrum kvæða sinna. „Krampi“ heitir eitt þeirra, og hljómar svo:
Þá blunda eg í blíðri ró,
og berst mín sál um draumalönd
og teygar óma og angan blóms
við yndislega fagra strönd.Þá kallar þú. Ég hrekk við hart.
Þú hremmir mig, svo skelf eg við,
og strengir hverja og stælir taug
og stelur valdi, mætti og frið.Og þyrlar mér og þeytir langt;
og þegar loks eg stöðvast fer
og vakna áttavillt og hrædd,
eg veit ei framar, hvar eg er.En þú, sem hefir heilsu og ró
í helgri æsku rænt frá mér,
eg hata þig af hjarta og sál
af heitri reiði eg bölva þér.[1]
Annað ljóð, sem heitir einfaldlega „Í leiðindum“, lýsir einnig veruleika hins sjúka – en þó örlar á bjartsýni og baráttuþreki hér sem annars staðar í sögum og ljóðum Evu:
Ein sit eg inni á rúmi,
sem öldungur, beygð og lotin,
í einhverju óráðshúmi.
Eru nú skip mín brotin?
Nei! Eg veit, er eitthvað syrtir,
af einu við draumlands ströndu.
Og bráðum, þegar birtir,
blikar á seglin þöndu.[2]
Leiðin út úr þeim leiðindum og einsemd, sem virðist hafa verið hlutskipti Evu í veikindum hennar, er hvers konar sagnaskemmtun og sjálfar skriftirnar. Þannig gerir Eva talsvert af því að ávarpa lesendur sína líkt og hún eigi í samræðum við þá og þeir séu henni beinlínis nálægir:
KÆRU BÖRN. Það er eins og ég finni það á mér, að ykkur langi að heyra þuluna „Jómfrú blómleg mjög mæt“.[3]
Enn skýrara dæmi er að finna í formála höfundar að endurminningabókinni Paradís bernsku minnar – og fleiri sögur, þar sem segir:
Kæru lesendur!
Enn á ný kem ég til ykkar með bernskuminningar mínar.
Ég þakka ykkur fyrir, hvað þið tókuð vel á móti „Hvítum vængjum“ og „Það er gaman að lifa“. Ég hefi haft svo gaman að rabba við ykkur mér til dægrastyttingar.
En hér er það orðalagið „að rabba við ykkur mér til dægrastyttingar“ sem óneitanlega vekur athygli. Í formála Sveins Víkings að fyrstu útgefnu bók Evu, Hvítum vængjum, segir enn fremur:
Ég hygg, að hún muni halda áfram að yrkja á meðan hún dregur andann, yrkja af meðfæddri þörf, yrkja sér til hugarhægðar, jafnvel þótt enginn nemi eða skrái ljóð hennar – sjúklingsins, sem sjálf getur ekki valdið pennanum framar. Því þarna er hennar fró, hennar gleði, hennar líkn í þraut, hennar hvítu vængir.
Og þá má vel spyrja hvort Eva Hjálmarsdóttir hafi með öðrum orðum verið talandi skáld. Eða eins konar sagnaþulur fremur, sem skýrist sumpart af því hvernig sögurnar voru skrásettar – af öðrum, en sagðar fyrir af skáldkonunni sem geymdi þær í huga sér. Að minnsta kosti virðist hvers konar sagnaskemmtun og ríkuleg, munnleg frásagnarhefð hafa tíðkast á æskuheimili Evu, samanber það sem segir á upphafsblaðsíðum Paradísar bernsku minnar:
Amma mín var greind og skemmtileg kona. Fannst mér mjög mikið til hennar koma. Er það eftirtektarvert, hve mikið hún kunni af leikjum, gátum, sögum og skrítlum. Hún hafði þó haft annað að gera um dagana heldur en gefa sig að slíku. Margt eitt vetrarkvöld, þegar hún setti rokkinn frá sér, og sagði mér að fara að hátta, þá voru spurningar mínar á þessa leið: „Amma, ætlarðu að segja mér sögu í kvöld, eða fara með kvæði fyrir mig? Eða viltu fara með „Jómfrú blómleg mjög mæt“?“ En þá var amma mín vís að brosa að mér og segja: „Þú ert sannkölluð relluskjóða, Eva mín, eða heldurðu, að ég nenni að fara með þetta sama fyrir þig, kvöld eftir kvöld. Ég er viss um, að þú kannt þetta allt saman.“ „Já, en, amma, það er svo gaman að því, þegar þú fer með eitthvað fyrir mig, eða segir mér sögu“
„Ég kemst víst ekki hjá því,“ sagði amma mín, og svo byrjaði hún, annað hvort á þulu, kvæði, eða sögu.[4]
Hér mætti einnig vitna til orða þýska fræðimannsins Walter Benjamins, úr ritgerð hans „Sögumaðurinn“, þar sem segir:
Reynsla sem berst frá munni til munns er sú uppspretta sem allir sögumenn hafa ausið úr. Og í hópi þeirra sem fest hafa sögurnar á blað eru þeir mestir sem víkja í ritaðri gerð minnst frá orðfæri nafnlausu sögumannanna.
Frásagnaraðferð sem byggir á sambandi sögumanns og hlustanda beitir Eva jafnan (hún talar til okkar í sögum sínum) en stundum er uppsprettunnar að leita á meira dýpi en vanalega – í draumum og handanheimum. Til að mynda farast Evu svo orð þegar hún lýsir með hvaða hætti þulan „Jómfrú blómleg mjög mæt“ rifjaðist upp fyrir henni að nýju:
KÆRU BÖRN. Það er eins og ég finni það á mér, að ykkur langi að heyra þuluna „Jómfrú blómleg mjög mæt“, en í vetur, þegar ég skrifaði 1. þáttinn í „Paradís bernsku minnar“, gat ég ómögulega munað þuluna alla, og hvernig sem ég fór að í vetur, þá mundi ég ekki meira. En í nótt dreymdi mig, að hún amma mín kom til mín og fór með hana alveg eins og í gamla daga, og þegar ég vaknaði, mundi ég þuluna.[5]
Að sama skapi eru sögur Evu sannar; þær eru ekki, nema að takmörkuðu leyti, uppspuni – enda ýmist flokkaðar sem „Íslensk skáldverk“ eða „Endurminningar“ á bókasöfnum landsins, og að minnsta kosti eitt dæmi um það að hluti sama verks hafi lent í báðum flokkunum. Þá lendir ein bóka Evu Hjálmarsdóttur, sem geymir lýsingar á draumum hennar, undir flokknum „Dulsálfræði og dulfræði“, endaþótt áður hafi birst kaflar úr þeirri bók í eldra verki sem ekkert hefur með dulræn fyrirbæri að gera. Hér er því ekki um skýr mörk að ræða, en Ragnhildur Richter hefur í bók sinni Lafað í röndinni á mannfélaginu bent á dæmi þess að oft eigi bókmenntastofnunin „í vandræðum með að flokka og skilgreina sjálfsævisögur kvenna“, og falla skrif Evu Hjálmarsdóttur í þann hóp, hvort sem við kjósum að líta á þau sem fabúleruð skáldverk eða sannsögulegar bernskuminningar höfundar.[6]
Sjálf segir Eva raunar um sannleiksgildi sagna sinna, í formálanum að Það er gaman að lifa:
Þær eru sannar í öllum aðal-atriðum og sums staðar orði til orðs.
Í sama formála birtist einnig bjartsýni og lífslöngun þessarar konu, þrátt fyrir alla þá erfiðleika sem líf hennar hefur einkennst af. Þar segir:
Mörgum kann að finnast það djarft af mér, sjúklingnum, að kalla bókina þetta, Gaman er að lifa, en tilfellið er, að það er gaman að lifa, jafnvel þó að maður sé í sárum og margt blási á móti. Lífið er svo ríkt af fegurð, bara ef menn gefa sér tíma til að taka eftir því. Á eftir nóttu kemur dagur, sem ef til vill færir manni eitthvað gott og fagurt.
Þessi einstaka bjartsýni er hrópandi andstæða barlómsins sem oftar en ekki einkennir sjálfsævisöguleg skrif karlmanna frá fyrri tíð ef eitthvað blés þeim í mót, hvort sem flett er í Söguköflum Matthíasar Jochumssonar, Æfisögu séraJóns Steingrímssonar, Píslasögu séra Jóns Magnússonar, endurminningum Magnúsar Stephensen eða öðrum ritum: í þeim öllum er harmur höfundar kinnroðalaust borinn á torg og hluttekningar lesandans vænst. Afstaða kvenna til sárrar lífsreynslu og erfiðleika er önnur, sem og viðbrögð þeirra. Ég gríp hér niður í Minningum Guðrúnar Borgfjörð, sem var astmasjúklingur og heilsuveil alla tíð líkt og Eva, og lýsir köstunum sem sjúkdómnum fylgdu svo:
Fyrst í stað fylgdi þeim ákafur hósti, helzt á morgnana, þurr og harður. Ég gat hóstað í heilan klukkutíma án nokkurrar hvíldar, og viss er ég um, að ég hef aldrei náð fullkomnum þroska vegna þessa vonda kvilla, sem er svo ósegjanlega pínandi. [...] Næturnar voru þó verstar, því að ég gat aldrei lagzt niður í köstunum. Engum, sem sá mig, meðan kastið stóð yfir, datt í hug, að ég mundi lifa það af, en aldrei var ég svo slæm, að ég reyndi ekki að komast í föt. [...] Það, sem hjálpaði mér til að bera þennan kross, var það, að ég hafði óbilandi kjark og þrek, var léttlynd og glaðlynd og lét sem minnst á þessu bera, svo að það voru víst margir, sem héldu, að þetta væri ekki eins mikið og sagt var, eða með öðrum orðum, mest hystería.[7]
Að láta „sem minnst á þessu bera“, eins og Guðrún segir, er aðferð hennar og viðbrögð við „ósegjanlega pínandi“ sjúkdómi, auk þess sem hún gerir sér far um að vera „léttlynd og glaðlynd“, en sams konar æðruleysi, fórnfýsi og jákvæðni frammi fyrir erfiðleikum einkenna jafnan Evu og skrif hennar, líkt og fram kemur í formálanum að Það er gaman að lifa og annars staðar í frásögnum hennar og ljóðum. Eru þetta „kvenlegir eiginleikar“?[8]
Annað sem ekki síður vekur athygli í formála Evu að Það er gaman að lifa, er með hvaða hætti bókin er afsökuð fyrirfram. Lokaorð formálans eru þessi:
Því miður get ég ekki skrifað sjálf nema endrum og eins. Vona ég, að menn taki viljann fyrir verkið og taki vel á móti þessari litlu bók.
Helga Kress hefur í sýnisbók sinni Stúlka: ljóð eftir íslenskar konur rakið með hvaða hætti verk kvenna voru oftar en ekki afsökuð eða á annan hátt gert lítið úr þeim í formálum bókanna áður fyrr, annaðhvort af skáldkonunum sjálfum eða karlkyns útgefendum þeirra. Eva fellur í þann hóp, enda biður hún menn um að taka „viljann fyrir verkið“ eins og hún orðar það, og vonar að vel verði tekið á móti „þessari litlu bók“. Hvorttveggja sver sig í ætt við afsökunarorð og hægversku íslenskra skáldkvenna, sem Helga Kress hefur rakið.
En raunar hafði Sveinn Víkingur orðið fyrri til að afsaka sagnagerð og ljóðaskrif Evu Hjálmarsdóttur, í formála sínum að fyrstu útgefnu bók hennar Hvítum vængjum þar sem segir:
Þetta vildi eg biðja þá að hafa í huga, sem lesa og dæma þessa litlu bók. Annars vegar er hér um að ræða verk unglings um og innan við fermingaraldur. Hins vegar á hér í hlut lamaður sjúklingur með veiklað þrek, sem býr við lítið næði og óhagstæð ytri skilyrði á alla lund.
Í kjölfar þessara afsökunarorða, sem Sveinn biður væntanlega lesendur og dæmendur „þessarar litlu bókar“ að hafa í huga, segir hann:
Þrátt fyrir ýmsa og afsakanlega galla á sögum hennar og ljóðum, hygg eg, að engum athugulum lesanda geti blandazt hugur um, að þessi unga stúlka [Eva var 41 árs gömul þegar bókin kom út] er gædd skörpum gáfum, næmleika fyrir sannri fegurð, skemmtilegri glettni, auðugu ímyndunarafli og snjallri frásagnargáfu[.]
En það er eins og Evu sjálfri hafi ekki þótt nægilega bent á þá „ýmsu og afsakanlegu galla“ á sögum sínum og ljóðum í formálanum, því upphafsorð þessarar fyrstu bókar hennar eru þessi:
Það er hvorki mikil eða merkileg saga, sem ég ætla að segja ykkur, börnin góð; en hún er sönn.
Og þar með er tónninn sleginn. Sögur og ævintýri Evu eru enda „hvorki miklar eða merkilegar“ sögur, og það segi ég henni ekki til hnjóðs, heldur þvert á móti hins – til að draga fram þann einfaldleika og látleysi sem sögur Evu einkennast af, þar sem hversdagsleg atvik fá að njóta sín í innileika hinnar barnslegu skynjunar. Slíkt hefur þó verið borið konum á brýn; að sögur þeirra séu átakalausar, að þær greini frá lítt merkum atburðum. Í ritdómi frá 1943 um bækur tveggja kvenna færir Guðmundur G. Hagalín til að mynda í tal nokkuð sem hann telur ástæðu til „að íslenzkar skáldkonur í blóma lífsins taki til vinsamlegrar yfirvegunar“, nefnilega að:
Hver sá, er les með athygli skáldrit íslenzkra kvenna, getur varla komizt hjá að taka eftir því, að hjá flestum þeirra er frekar lítið um snörp átök og áberandi andstæður.
En eins og Ragnhildur Richter bendir á í bók sinni Lafað í röndinni á mannfélaginu, þá kallast þessi athugasemd Guðmundar á við gagnrýni ensku skáldkonunnar Virginiu Woolf í bók hennar Sérherbergi, þar sem segir meðal annars:
Þetta er mikilvæg bók, ályktar gagnrýnandinn, af því að hún fjallar um stríð. Þetta er ómerkileg bók af því að hún fjallar um tilfinningar kvenna í setustofu.[9]
Á bókarkápu Paradísar bernsku minnar er sögum Evu lýst svo, og er orðalagið í samræmi við það átakaleysi sem Guðmundur G. Hagalín telur einkennandi á ritum íslenskra kvenna og finnur þeim til foráttu, en er í raun aðalsmerki þeirra og kostur – ef hægt er að alhæfa með slíkum hætti á annað borð. En á bókarkápunni stendur sem sagt:
Ótal hversdagsleg atvik verða að ævintýrum, þegar Eva segir frá. Frásögnin er látlaus eins og á öllum beztu ævintýrunum, hún minnir á tæra fjallalind, sem lítið ber á, en ef að er gáð, speglast þar fegurð himinsins. [leturbr. MS]
Og eru orð að sönnu.
Þó er full ástæða til að varast þær gildrur sem auðveldlega má falla í (sem ég hef vísast fallið í hér) þegar finna skal bókum á jaðrinum stað nær miðju – og þar með fjalla um slíkar bækur á sama hátt og fjallað er um eiginlegar þungamiðjubókmenntir. Við viljum gera þeim eins hátt undir höfði, og jafnvel hnika til hinni fastmótuðu kanónu í leiðinni. En sú „orðræða“ sem skapast hefur út frá og á forsendum þungamiðjunnar hentar tæpast bókmenntum á borð við hinar einföldu, ævisögulegu frásagnir Evu og annarra, eins og bent hefur verið á.[10] Slík umfjöllun er sjaldnast á forsendum þeirra sjálfra, heldur fremur þungamiðjubókmenntanna, sem toga hugsanir okkar að sér og ráða gangi þeirra.
Þess vegna langar mig hér að lokum að benda á tvö dæmi öllu „alþýðlegri“ bókmenntafræði sem náð hefur að slíta sig frá segulsviði þungamiðjunnar og er valkostur við hinar fyrirframgefnu teóríur nútíma-bókmenntafræði.
Hið fyrra er úr endurminningabók Helgu Jónasardóttur frá Hólabaki, Þar sem háir hólar. Bók sinni lýkur Helga á kaflanum „Kynni mín af tveimur skáldum“, þeim Jónasi Hallgrímssyni og Þorsteini Erlingssyni. Skrif Helgu um Jónas eru þess eðlis, að þau þyrfti að tilfæra í heild sinni svo ekkert glatist: einlæg hrifning Helgu, næmur skilningur hennar á kvæðagerð Jónasar, og hve fallega og einlæglega hún skrifar um áhrif þessara ljóða á tilfinningalíf sitt, til að mynda þegar hún segir:
Loks, er þar kom, að myrkur huldi svo sálarsýn mína, að mér fannst, að aldrei mundi birta meir, — þá gerðist það, meðal annars, að Jónas Hallgrímsson lyfti sprota sínum á ný og sýndi mér inn í sólþokuna.[11]
Og svona lýkur hún umfjöllun sinni um Jónas:
En á hvað minnir þá Jónas sjálfur?
Hann hefur ávallt minnt mig á sólskinið.[12]
Lýsingar Helgu á ljóðum Jónasar og manninum þeim að baki þverbrjóta þá bókmenntafræði sem útilokar höfundinn („nú var ég orðin það þroskuð, að ég var farin að leita skáldsins á bak við orðið“). En um leið sýnir hún hve hætt slíkri bókmenntafræði er við að takmarka sjónsvið sitt, endaþótt fókusinn skerpist á aðra þætti þegar höfundinum sleppir:
Ekki hafði þessi maður heldur verið myrkfælinn.
— Enda skal ég úti liggja,
engin vættur grandar mér.
Þá hlaut Jónas og að hafa verið góður maður. Blessað gamla fólkið hafði sagt mér það, að ég gæti egnt að mér ill öfl, ef ég hugsaði ljótar hugsanir eða talaði ljótt. En ef ég gætti þess að lesa bænirnar mínar og hugsa gott til allra, þá laðaði ég að mér góða anda, sem myndu gæta mín. Er þetta í rauninni eigi ólíkt og sálarrannsóknarmenn halda fram nú. Og barnshugur minn dró fljótlega þá ályktun af línum kvæðisins, að úr því að Jónas hefði ekki óttast að liggja einn úti, uppi á reginfjöllum, þá hlyti hann að hafa alið góðar hugsanir í brjósti.[13]
Þá er sýn Helgu á áhrifamátt og mikilvægi bókmennta sönn, og jafnvel bernsk í einfaldleika sínum:
Þegar við smámennin ræðum um stórmenni andans, svo sem skáld og listamenn, höfum við ekki tök á að leggja mat á verk þeirra. Hinn eini skerfur, sem við getum lagt til málanna, verður sá, að skýra frá þeim áhrifum, sem andans jöfur sá, er hlut á að máli, hefur haft á okkar líf. Kann það framlag að verða hinum, er færari eru um hann að dæma, til einhvers stuðnings.
Það er sagt, að skyggnir menn geti sýnt óskyggnum í huliðsheima með því að láta þá horfa undir hönd sér. Þegar skáld og listamenn bregða töfrasprota sínum yfir okkur, sem álengdar stöndum, gerist í rauninni slíkt hið sama. En augu okkar hinna eru misjafnlega haldin, því verða skyggnilýsingar okkar með ýmsum hætti.
Áhrif bernskunnar verða rík hverjum manni. Því er það svo, að sjáandi sá, er fyrstur brá yfir mig töfrasprota sínum og sýndi mér of veg vega, verður mér æ hugstæðastur. Langar mig að drepa hér ofurlítið á okkar fyrstu kynni.[14]
Í kjölfarið fylgir „skyggnilýsing“ Helgu á nokkrum ljóða Jónasar og áhrifamætti þeirra, svo tæpast verður mikið betur lýst.
Seinna dæmið er úr einstakri bók Þorsteins frá Hamri, Ætternisstapi og átján vermenn. Engu skiptir hvar í henni er gripið niður, svo traust eru tök Þorsteins á heimildum sínum og umfjöllunarefni. Og allt virðist hann hafa lesið sem kemur efninu við, svo hvergi myndast gloppur í yfirsýn hans eða framvindu þeirra 19 heimildaþátta sem bókin samanstendur af. Sagnfræði Þorsteins er óaðfinnanleg – sem og bókmenntafræði hans, þegar svo ber undir. Til að mynda í þættinum af Guðmundi Bergþórssyni skáldi, „Fagurgalið blakar blítt“. En þar sem örlög Guðmundar og Evu Hjálmarsdóttur voru um margt lík, og skáldskapurinn fjörlausn beggja, þá tek ég lokaorð þáttarins upp hér – og aftur er það frumheimildin, „maður ofar moldu“, sem er í forgrunni:[15]
Hvað sem þessum bollaleggingum líður geri ég naumast ráð fyrir að umtalsverðir neistar hrökkvi héðan af úr afli Guðmundar Bergþórssonar. Þeim mun meiri gaum er vert að gefa manninum, æðruleysi hans og starfsþreki við óblíðan hag. Í rímunum drepur hann oft á lífskjör sín, og ber þar mjög að sama brunni um það sem ráða má af sögnum um Guðmund, fágætt sálarþrek hans og innri burði til að axla raun sína. Guðmundur miðar líf sitt og lífsstefnu undanbragðalaust við takmörk sín, veit hvar þau liggja og er hverjum manni ljósara að þeim verður ekki hnikað. Í kveðskap sínum getur hann þess að sér hafi hlotnazt „herfilegri mynd en hrædýr“, en „maður er sá sem umber það“. Frá allri veru Guðmundar andar heiðríkjuró þess manns sem sætzt hefur við veikleika sinn án þess að bugast, og mætir möglunarlaust hinu óumbreytanlega, þekkir sjálfan sig og stöðu sína í lífinu og veit hvernig honum muni bezt auðnast að lifa af – við iðjusemi, hógværð og innri ró, frið í ranni fræða og skáldskapar, að ógleymdu því að miðla öðrum af lífsvizku sinni, ekki sízt börnum.[16]
Allt þetta vildi ég sagt hafa um Evu Hjálmarsdóttur, og allt þetta má – að breyttu breytanda – segja um hana; um æðruleysi hennar, sálarþrek, hógværð og þrá til „að miðla öðrum af lífsvizku sinni, ekki sízt börnum.“
Magnús Sigurðsson
[2] Sama, bls. 111.
[3] Paradís bernsku minnar, bls. 24.
[4] Paradís bernsku minnar, bls. 8.
[5] Sama, bls. 24.
[6] Lafað í röndinni á mannfélaginu, bls. 21.
[7] Minningar, bls. 68–69.
[8] Dæmin eru ótalmörg. Ein slíkra kvenna var Kristrún Hallgrímsdóttir, sem sagnaþáttur Þorsteins frá Hamri Hallgrímur smali og húsfreyjan á Bjargi fjallar um.
[9] Tilvitnað eftir Ragnhildi Richter, Lafað í röndinni á mannfélaginu, bls. 95.
[10] Sjá t.a.m. grein Elaine Showalter, „Feminist criticism in the wilderness“, í Modern Criticism and Theory (bls. 308–330).
[11] Þar sem háir hólar, bls. 126.
[12] Sama, bls. 127.
[13] Sama, bls. 117.
[14] Sama, bls. 116.
[15] Sbr. Möttul konúng eða Caterpillar, bls. 10.
[16] Ætternisstapi og átján vermenn, bls. 161–162.