DÓMUR MINN

úr formála Anne Dacier að þýðingu sinni á Illíonskviðu Hómers (1699)

En uppspretta þokka svo flókinnar samsetningar er óþekkt í tungu okkar. Hún leyfir ekki þessi blæbrigði, hún getur ekki hent út aumu orði, hörðu eða óþægilegu, hún lumar ekki á neinu í gullkistu sinni sem gæti dulið annmarka hennar. Hún á hvorki þennan fjölda agna sem styðja orðalagið, né hina tilbrigðaríku hljómfegurð sem ný orðaröð fæðir af sér og er þar af leiðandi ófær um að koma  skínandi fegurð þessara ljóða til skila. Þetta er minn dómur. Réttlátur dómur sé strangrar dómgæslu gætt, því hver ein og einasta ljóðlína hjá Hómer bar með sér fegurð, kraft, hljómfall og þokka sem ég fann fyrir en reyndist ómögulegt að halda í.
Hví að ráðast í vonlaust verk? Hér eru ástæður mínar, þær munu kannski veita mér marktæka afsökun.

Dásamlegur stíll Hómers og fegurðin sem hann náði að skapa úr tungu sinni, eru ekki það aðdáunarverðasta við ljóð hans. Til er fegurð sem er tjáningunni æðri, fegurð sem þeir sem ekki eru algerlega tilfinningasnauðir, geta ekki annað en hrifist af. Hinar villimannlegustu þjóðir sem enga tilfinningu hafa fyrir fögrum skáldskap, hvorki krafti né hljómfalli tungumálsins, gátu ekki komist hjá því að finna fyrir mikilfengleika hugmynda hans, stórfengleika efniviðarins, þessari fallegu náttúru sem ríkir í öllum köflum hans og ótrúlega breidd í einkennum persónanna, sem þrátt fyrir sameiginlegar dyggðir eru svo ólíkar. Til dæmis Ódysseifur og Nestor sem eru báðir varkárir en eru þó alls ekki eins. Akkiles, Díómedus, Ajax eru allir hugrakkir, en hugrakkir á svo ólíkan hátt. Indverjar og Persar hafa þýtt Hómer á tungur sínar, það mun jafnvel staðhæft að til séu þýðingar á kaldeísku eða sýrlensku. Ég ímynda mér að frönsk þýðing geti verið jafngild þeim og varðveitt betur stóran hluta stílfegurðarinnar, eða látið hana skína betur í gegn.

Þar að auki skrifa ég ekki fyrir hina lærðu, sem lesa Hómer á hans eigin tungu. Þeir þekkja hann betur en ég. Ég skrifa fyrir þá sem þekkja hann ekki, það er að segja fyrir fjöldann, en gagnvart þeim er þetta skáld sem dáið.  Einnig skrifa ég fyrir þá sem eru að byrja að lesa hann og þurfa að vinna í því að skilja hann áður en þeir verða færir um að skynja fegurðina.
Fyrir þá fyrrnefndu, það er að segja þá sem ekki fá þess notið að lesa Hómer á grísku, leyfi ég mér að draga upp mynd, sem um leið og hún sýnir dóminn sem ég legg sjálf á verk mitt, verndar þýðingu mína fyrir ritskoðun þeirra og hlífir frumgerðinni við fyrirlitningu þeirra. Geta myndlíkingar átt betur við, en þegar rætt er um föður ljóðlistarinnar?

Gefum okkur að Helena hafi dáið í Egyptalandi, verið smurð þar að hætti Egypta og að líkami hennar sem geymst hefur fram á okkar daga sé nú fluttur til Frakklands. Þessi múmía vekur ekki alla þá aðdáun sem Helena vakti lifandi þegar hún sneri til baka frá Tróju[1], þegar lýðir fylktust á leið hennar til að líta augum þessa rómuðu fegurðargyðju sem hafði tryggt Evrópu vörn gegn Asíu og gert Tróju að bálkesti margar hetjunnar. En hún mun þó vekja forvitni og gleðja einhverja. Það sjást ekki gneistandi augun, náttúrulegt og líflegt litaraftið, þokkinn eða töfrarnir sem kveiktu slíka ást og glæddu jafnvel kulnaðar glóðir elstu manna. Enn væri þó hægt að greina jafna og fagra andlitsdrættina[2], stór augun, smáan munninn, bognar augabrúnirnar og menn myndu uppgötva tilkomumiklar og stórfenglegar línur líkama hennar og ímyndunaraflið, hrifið frammi fyrir þessum dýrmætu leifum, fær skilið að sú sem enn varðveitir fegurðina í sjálfum greipum dauðans, hlýtur virkilega[3] að hafa líkst ódauðlegum gyðjum í lifanda lífi.

Þetta er sennilega hin síst fegrandi mynd sem ég gæti dregið upp af þýðingaverki mínu. Þetta er ekki Hómer iðandi af lífi, en þetta er Hómer. Við finnum ekki hrífandi kraftinn, þokkann, töfrana og eldinn sem yljar öllu sem nálgast hann. En við greinum alla drætti hans, aðdáunarvert samræmi allra kaflanna. Ég leyfi mér jafnvel að vona að litirnir séu nægilega sterkir til að ná fram efa örstutta stund um það hvort ekki sé með honum lífsmark. Í stuttu máli sagt, þetta er Hómer og Hómer minna breyttur en í þýðingum sem hafa verið unnar þar sem hann hefur verið svo undarlega afskræmdur að hann er gersamlega óþekkjanlegur.

Það hefur verið sagt að til sé traustari leið til að nálgast frumtextann, nefnilega sú að þýða hann í bundnu máli, vegna þess að, er bætt við, það verður að þýða ljóð í bundnu máli til að varðveita allan eld ljóðlistarinnar. Það er öruggt að ekkert væri betra, væri það gerlegt, en að telja það mögulegt er ranghugmynd og að mínu viti er hægt að afsanna hana. Ég áræddi að halda þessu fram í formála mínum að Anakreon og síðan þá hafa hinar takmörkuðu vinsældir ljóðaþýðinga í bundnu máli algerlega sannfært mig um réttmæti þessarar sannfæringar. Ófarir þessara þýðinga geta ekki skrifast á skort á hæfni höfunda þeirra, þar sem nokkrir meðal þeirra eru mjög vel kunnir fyrir ljóð sín. Þær koma því frá verkinu sjálfu, sem vonlaust er að takist vel og hægt er að gefa góðar ástæður fyrir því.

Þýðandi getur sagt allt sem Hómer sagði í óbundnu máli en það getur hann aldrei gert í bundnu máli. Sérstaklega ekki á okkar tungu þar sem hann mun neyðast til að breyta, stytta og bæta við. En það sem Hómer hugsaði og sagði, þó því sé komið til skila á einfaldari og ekki eins ljóðrænan hátt og hann sagði það, hlýtur að vera meira virði en allt það sem hefur þurft að leggja honum í munn í þýðingum verka hans í bundnu máli.

Þetta er fyrsta ástæðan. Til er önnur sem ég hef áður útskýrt: Ljóðahefð okkar gefur ekki möguleika á því að koma til skila allri fegurð Hómers og ná hæðum hans. Hún getur fylgt honum eftir á nokkrum völdum stöðum, hún nær farsællega tveimur, fjórum eða sex ljóðlínum eins og Hr. Boileau náði í þýðingu sinni á Longínos og Hr. Racine í nokkrum harmleikja sinna. En til lengdar verður efnið svo gisið að ekkert verður eins langdregið. Ó, er hægt að ímynda sér eitthvað verra en langdregið og kalt ljóð, þar sem allt er óþolandi ef það er ekki framúrskarandi. Ég gæti fært góð rök fyrir þessu með dæmum, en þau dæmi eru opinber, og sérhver getur sannfærst sjálfur um þetta. Já, ég er ekki hrædd við að segja það og ég get sannað það, ljóðskáld sem þýdd eru í bundnu máli hætta að vera ljóðskáld.

Virgill[4] sagði að „auðveldara hefði verið að rífa bareflið af Herkúles en að stela ljóðlínu frá Hómer með þýðingu”. Ef Virgli þótti þetta svona erfitt á sinni tungu, ætti okkur að þykja það ómögulegt á okkar. Ég vona að ég hafi rangt fyrir mér. Þegar mér verður sýnd góð þýðing í bundnu máli á Hómer mun ég líta hana með ánægju og verð sú fyrsta til að klappa fyrir þeirri dásemd. En ég efast um að skáld sem hefur lesið frumtextann vel og fundið fyrir allri hans fegurð og krafti, leggi í að hætta sér út í það verk.

Öðru máli gildir um óbundið mál. Þar er hægt að fylgja öllum hugmyndum skáldsins, varðveita fegurð myndmálsins, segja allt sem hann sagði. Og þó stundum reynist nauðsynlegt að leggja skáldinu orð í munn, sem alls ekki má vera oft, því það er hættulegt, er það fengið að láni frá honum sjálfum. Í einfaldleika sínum og jafnvel lítilfjörleika sínum, styður texti í óbundnu máli sig áfram sjálfur. Ég segi ekki að minn texti geri allt þetta, ég segi aðeins að óbundið mál getur það. Sjálfur Aristóteles viðurkenndi að óbundið mál er ekki óvinur epískra ljóða, þar sem hann skrifaði að söguljóð nýtti sér óbundið jafnt sem bundið mál. Það væri auðvelt að sýna fram á sannleiksgildi þessarar sannfæringar með eðli svona þýðingar. Í þriðju bók Ríkisins setti Platón fram í óbundnu máli um þrjátíu ljóðlínur úr upphafi Illíonskviðu og þó hann hafi breytt þýðingunni í einfalda frásögn, er efnið enn bæði áhugavert og ánægjulegt aflestrar. Hversu gott hefði það þá getað orðið ef hann hefði haldið sig við það að þýða, það er, að í staðinn fyrir að setja sig í spor sögumanns sem segir að þessi og hinn hafi sagt eitthvað, hefði hann látið persónurnar tala sjálfar?

Við verðum því að láta okkur óbundið mál duga til að þýða ljóðskáldin og reyna að fara að dæmi Hebrea sem áttu enga ljóðahefð, það er að segja tjáningarform sem takmarkast af ákveðnum fjölda bragliða og langra eða stuttra atkvæða. Þeir hafa skapað eins konar ljóð með upphafinni og myndrænni skrautmælgi í óbundnu máli og hefur tekist svo vel til að ekkert vekur upp jafn lifandi myndir og Lofsöngvarnir, Sálmarnir og sum Rit spámannanna gera.

Það er ljóst að upphafinn texti í óbundnu máli sem settur er saman af listfengi nálgast ljóð meira en þýðing í bundnu máli, eins og Strabón ritaði: „Vel unninn texti í óbundnu máli líkir eftir ljóðinu”. Svo sýnir hann hvernig fyrstu rithöfundarnir eins og Kadmos, Ferekídes og Hekatæos hafa líkt eftir ljóðlistinni í skrifum sínum „með því að rjúfa eingöngu taktinn en varðveita alla aðra fegurðarþætti ljóðsins”. Því upplýsir Díonýsíos frá Halikarnassos um það hvernig samsetning óbundins máls getur orðið sambærileg stíl fegurstu ljóða. En ég læt ekki nægja að segja að óbundið mál geti nálgast ljóðlistina. Ég geng lengra og segi að í tilfelli þýðingar eins og hér um ræðir, finnst oft nákvæmni, fegurð og kraftur í hinu óbundna máli, sem ljóðlistin fær ekki nálgast. Spámannaritin og Sálmarnir í Vúlgötu sjálfri eru full af köflum sem æðsta ljóðskáld heimsins gæti ekki komið í bundið mál án þess að týna niður glæsileika þeirra og orku.

Þegar ég tala um þýðingu í óbundnu máli, á ég alls ekki við ófrumlega eða beina þýðingu. Ég á við ríkulega og tilkomumikla þýðingu, sem um leið og hún heldur sig fast við hugmyndir frumtextans, leitar að fegurð tungu sinnar og skilar myndmáli hennar án þess að telja orðin. Sú fyrrnefnda verður ótrúverðug af því að vera ofurtrú frumtextanum því með því að halda í við bókstafinn eyðileggur hún andann með köldu og ófrjóu verklagi en hin aðferðin, sem beinist að því að varðveita andann, heldur einnig í bókstafinn í sínu mikla frelsi, og með djörfum en alltaf trúverðugum hætti verður hún ekki aðeins trú eftirmynd frummyndarinnar, heldur einnig frjó fummynd sjálf. Þetta vinnst eingöngu með traustu, göfugu og frjóu verklagi.

Það sem ég er að segja, segi ég til að reyna að leiðrétta misskilning fólks sem, með litla þekkingu á eðli og fegurð handverks, hefur mjög skakka og ranga mynd af þýðingum. Það ímyndar sér að um sé að ræða eftirlíkingar þar sem blóm andans og ímyndunarinnar eigi sér engan stað, í stuttu máli að engin sköpun eigi sér stað. Þetta er alrangt. Þýðingar eru ekki eins og eftirlíkingar af málverkum, þar sem sá sem vinnur eftirmyndina er rígbundinn því að fylgja línunum, litunum, hlutföllunum, umgjörðinni og afstöðu frummyndarinnar sem hann líkir eftir. Þetta er allt öðruvísi. Góður þýðandi er alls ekki svo bundinn. Hann er í mesta lagi eins og myndhöggvari sem vinnur eftir málverki, eða málari sem vinnur eftir höggmynd. Hann er eins og Virgill sem málaði Laókóon eftir marmarafrummyndinni dásamlegu sem hann hafði fyrir augum. Og í þessari túlkun, eins og í öllum öðrum, þarf sálin, full af þeirri fegurð sem hún vill líkja eftir og ölvuð af gleðigufum sem stíga upp frá frjórri uppsprettunni, að láta gleðja sig og hrífa af þessum ókunnuga ákafa, að gera hann að sínum og framreiða þannig hugtök og myndir sem eru ólíkar en samt álíka. Það er kannski mögulegt að skýra þetta með samanburði úr tónlistinni: á hverjum degi sjáum við tónlistarmenn, færa á sínu sviði, syngja af nákvæmni og fara stranglega eftir nótunum án þess að fremja hin minnstu mistök. En heildarútkoman er ein stór mistök, vegna þess að þeir eru ekki gæddir snilligáfunni. Þeir eru kaldir og ná ekki andanum sem lögin voru samin í, bæta hvorki unaðinum né þokkanum sem eiginlega setja sálina í verkið. Á meðan sjáum við aðra, líflegri og gædda meiri snilligáfu, syngja þessi tónverk í þeim anda sem þau voru samin í, varðveita alla fegurðina og láta þau líta út fyrir að vera mjög ólík þó þetta séu hin sömu verk. Þetta, ef ég mér skjátlast ekki, er munurinn á góðum og slælegum þýðingum. Önnur með auvirðilegri og bókstafstrúrri túlkun sem skilar textanum andlausum og hin með frjálsri og göfugri túlkun, sem varðveitir andann án þess að fjarlægjast bókstafinn og gerir alveg nýjan hlut úr efnivið sem þekktur er fyrir.

Snúum okkur aftur að Hómer. Ég hef þegar varað við því að ég þýddi hann alls ekki fyrir þá sem lesa hann á frummálinu. Fyrir hina, þ.e.a.s. þá sem þekkja hann alls ekki eða þá sem eru að byrja að lesa hann á frummálinu, get ég verið hreykin af því að vinna mín er ekki til einskis og að hún þjónar þeim tilgangi að kynna hann fyrir öðrum hópnum og dýpka skilning hins. Hómer er ekki eins auðskilinn og talið er. Það er almenn trú að sá sem þekki grísku bókstafina geti skilið hann, en það er alrangt.

Casaubon, sá lærði og trausti rýnir sem skrifaði einhvern tímann hugleiðingar um skáldið sem efalaust hafa glatast, segir í hugleiðingum sínum um Strabón: „Ekki skilja allir þetta guðdómlega skáld”.  Þessu hef ég oft fundið fyrir sjálf. Ég hef lesið Hómer  margsinnis því ég hef sömu ástríðu á honum og heimspekingurinn Arkófílas, sem kvölds og morgna las ávallt kafla úr verkum skáldsins og sem sagði alltaf þegar hann greip bókina að hann „færi á vit ástarinnar”. En þrátt fyrir alla mína ástríðu og þennan langa tíma, fór ég ekki að skilja hann sæmilega fyrr en ég fór að vinna í því að hjálpa öðrum til að skilja hann. Þegar maður les fyrir sjálfan sig eingöngu, nægir oft létt og yfirborðskennd hugmynd, en þegar maður les fyrir aðra, neyðir skuldbindingin um að gefa skýra og tæra mynd af efninu okkur til að staldra við og dýpka á hugsuninni. Þetta virkar sem hvati fyrir andann og hann skynjar fegurðina og merkinguna sem fóru framhjá manni við fljótfærnislegri lestur. Og þrátt fyrir allt erfiðið við að dýpka skilning minn á textanum er ég þess fullviss að vera ekki laus við að hafa gert mistök. Góðir hlutir hafast með mikilli vinnu og erfiði en mistök eiga sér stað mjög auðveldlega. En þar sem við erum alvön því að eigna Hómer mistök og lágkúru þýðenda hans, vil ég í það minnsta vara við því að honum séu eignuð þau sem hafa sloppið í gegn hjá mér. Ég tilkynni Hómer saklausan af þeim og skulu þau öll skrifast á minn reikning.

Anne Dacier

Þýðing: Kristín Jónsdóttir

[1] Diélys de Créte, Liv. 6, Postquam cognitum Helenam eo venisse, multi undique virile ac muliebre sexus sonfluunt, aventes dignoscere cujus gratia orbis pene sotus ad bellum conspiralét.

[2] Þetta er orðalagið sem Constantin Manosses notaði í lýsingu sinni á Helenu.

[3] Öldungarnir í Tróju lofsyngja hana fyrir það í 3. bók Illíonskviðu.

[4] Facilius esse Herculi clavam, quam Homero versum subripere.