ANNE DACIER
um kafla úr formála hennar að þýðingu sinni á Illíonskviðu Hómers
Anne Dacier fæddist 1647[1] í Frakklandi og var alin upp af mótmælendatrúuðum föður sínum sem kenndi fornmál við virta menntastofnun í Saumur sem er smáborg í Leirudalnum suðvestur af París.
Hún menntar sig í fornum málum hjá föður sínum þó hann virðist hafa ætlað henni annað hlutskipti en fræðistörf, því hann giftir hana 16 ára auðugum manni úr nágrenninu. Hjónabandið reyndist vonlaust og eyðir Anne meiri tíma í föðurhúsum en hjá eiginmanninum. Hún tekur fljótlega upp ástarsamband við einn af nemendum hans, André Dacier, og virðist það hafa átt sér stað með hans samþykki, jafnvel verið yfirbót hans fyrir það að hafa sent hana í ómögulegt hjónaband. Anne tekur virkan þátt í þýðingastarfi föður síns og vekur athygli fyrir færni sína í leshringjum sem hann stóð fyrir. Hún eignast dóttur með André 1671.
Þegar faðir hennar deyr 1672 fara þau til Parísar þar sem þau sanna sig fljótt sem þýðendur og fá m.a. það verkefni að gefa út ritröð þýðinga ætluðum krónprinsinum ad usum Delphini en þau hafa mjög góð tengsl í París m.a. í gegnum vin föður Anne, Pierre-Daniel Huet.
Huet hefur verið henni sem lærifaðir og verndari og tileinkar Anne honum útgáfu sína á Kallimakos 1675. Til eru bréf sem hún skrifaði Huet og þar kemur fram að hann las yfir handrit hennar og veitti henni ráð þegar hún var í vandræðum með þýðingar. Það er athyglisvert að þrátt fyrir góðar viðtökur og skjótan frama er hún afskaplega hógvær í hans garð í bréfunum og virðist líta á sig sem nemanda og skjólstæðing.
1683 giftast Anne og André, en þá er hún orðin ekkja. Þau neyðast stuttu eftir það til að afneita mótmælendatrúnni og skírast til kaþólsku, en þá var búið að banna mótmælendatrúna í Frakklandi með riftun Nantes-samkomulagsins og líf þeirra gat legið við. Þau hljóta eftir það lífeyri frá konungi Frakklands.
Á 9. áratug 17. aldar gefur Anne Dacier út fjórar þýðingar og vekur mikla athygli fyrir þær. Hún fær m.a. þessa umsögn um sig í grein eftir heimspekinginn og rithöfundinn Pierre Bayle 1684: „Hér fer fræðikona sem gersigrar kyn okkar… á sama tíma og margir karlar hafa varla gefið út einn höfund hefur hún náð að gefa út fjóra…”[2]
Svo vinna þau hjónin saman að nokkrum þýðingum á 10. áratugnum, m.a. að Plútarkos sem var endurútgefinn ótal sinnum til loka 19. aldar. Orðrómur var um að hún ætti jafnvel meira í þessari vinnu en eiginmaðurinn og gekk þessi háðsvísa, eignuð ábótanum Tallemant, í bókmenntasamfélaginu:
„Þegar Dacier og kona hans sameina líkama sína
og þessu fagra pari fæðist barn, þá er
Frú Dacier móðirin.
En þegar þau sameina anda sína
og þeim fæðist ritaður texti, er
Frú Dacier faðirinn.”[3]
Upp úr miðjum 10. áratugnum tekur Anne Dacier til við að þýða Hómer en eiginmaðurinn snýr sér að öðrum verkum. Illíonskviða kemur út 1711, eða um fimmtán árum eftir að Anne hóf að þýða hana. Hún hafði þá einnig unnið töluvert í þýðingu á Ódysseifskviðu sem kom þó ekki út fyrr en 1716.
Anne Dacier var mjög meðvituð um að útgáfan á Hómer myndi valda usla í bókmenntaheiminum. Hómer var gagnrýndur fyrir óþarfa útúrdúra, grimmd guðanna samræmdist ekki siðareglum og gat haft slæm áhrif á lesendur og yfirnáttúruleg fyrirbrigði áttu ekki upp á pallborðið á gullöld klassísismans. Það er í raun „í tísku að hata Hómer” eins og við gætum orðað það í dag. Hlutverk þýðingar Anne Dacier er því ekki eingöngu að kynna skáldið sem var vitanlega þegar þekkt, heldur frekar að endurlífga hann, eða öllu heldur að endurlífga virðingu fyrir honum sem ljóðskáldi.
Anne skipar sér í hóp „fornsinna” sem hafa forn skáld og hugsuði að leiðarljósi og telja að listsköpun eigi að felast í því að reyna að herma eftir þeim, enda sé ekki hægt að gera betur, gagnstætt því sem „módernistarnir” með Charles Perrault í fararbroddi vilja halda fram, en þeir telja að nútímaskáld geti haft ýmislegt fram að færa og geti jafnvel komist fram úr hinum fornu skáldum. Í hópi „fornsinna” eru skáld eins og Nicolas Boileau og Jean Racine, en þeir leggja ekki mikla rækt við þýðingar heldur skrifa ljóð og leikrit í bundnu máli í anda grísku harmleikjanna en þó undir föstum ritreglum og hefðum franska klassísismans.[4]
Deila hafði staðið milli þessara tveggja hópa frá því fyrir miðja 17. öld og Anne endurvekur hana að vissu leyti með löngum formála sínum að Illíonskviðu sem inniheldur m.a. góðan kafla um vinnulag og tilgang, en það er einmitt kaflinn sem er til umfjöllunar hér.
Aðferð Anne Dacier við þýðinguna hefur verið kölluð „upplýsandi þýðing”[5], en aðferð módernistanna „túlkunarþýðing”[6]. Upplýsandi þýðing felur í sér að kafað er djúpt ofan í frumtextann, í hann er rýnt af nákvæmni jafnt með málfræði og orðaforða í huga, en um leið ríkir mikið frelsi til að laga merkinguna að siðvenjum og reglum viðtökumálsins án þess að afbaka frumtextann og um fram allt á að forðast orð-fyrir-orð þýðingu. Túlkunarþýðing er í bundnu máli og hikar þýðandinn ekki við að staðfæra það sem telst illskiljanlegt, skáld sem þýða ljóð geta auðveldlega sett sitt persónulega mark á verkið, telja það jafnvel sjálfsagt. Hvorug aðferðin er því bókstafstrúarleg þýðing, það er virðing fyrir frumtextanum sem skilur þessar tvær aðferðir að.
Anne reynir af öllum mætti að koma fegurð gríska textans til skila en lítur svo á að það sé engan veginn mögulegt að binda hana í strangar reglur um ljóðlínur og takt frönskunnar, slíkt myndi aflaga textann svo mikið að ekki væri lengur hægt að þekkja hann sem texta Hómers. Tungumálin, gríska og franska, séu einfaldlega ekki sambærileg og því er, að hennar mati, vita vonlaust að þýða Hómer í bundnu máli. Hún tekur í raun svipaða afstöðu og Cíceró sem mælti fyrir „frjálslegum og skapandi” þýðingum og lýsir í De optimo genere oratorum aðferð sinni á þýðingu á Demosþenes þannig að hann hafi ekki elst við hann orð fyrir orð heldur hafi hann reynt að varðveita hugmyndir hans, stíl og málþrótt þannig að vel færi á latínu[7].
Anne leggur áherslu á að þegar hún talar um þýðingu á ljóðum yfir í óbundið mál, eigi hún alls ekki við ófrumlega eða óskáldlega þýðingu heldur geti hún þvert á móti verið ríkuleg og tilkomumikil um leið og hún varðveitir anda frumtextans. Það sé einmitt hin andlausa bókstafstrúa þýðing sem afskræmi frumtextann og geri nútímamönnum ókleift að skynja fegurð og andríki fornu skáldanna, sem sé einmitt aðalástæðan fyrir því að þeir fordæmi þau. Hún leynir því aldrei að megintilgangur þýðingarinnar er, eins og fyrr sagði, að endurlífga Hómer og þá aðallega með því að kynna hann fyrir tveimur hópum fólks. Þeim sem ekki lesa grísku annars vegar og svo þeim sem eru að hefja nám í grísku, sem hún vill aðstoða við að skilja til hlítar málfræði og byggingu grískunnar. Fyrir þessum lesendum er henni sem mest í mun að kynna mikilfengleika hugmynda hans, stórfengleika efniviðarins, fallega náttúruna og breidd í persónusköpun. Hún telur sig alls ekki eiga erindi við þá sem lesa og skilja grískuna vel, þar skilur á með henni og Cíceró, sem taldi það ágætis æfingu í mælskulist að þýða grískar ræður yfir á latnesku.
Þýðingu sinni líkir Anne við múmíu af Helenu fögru sem tekin væri til sýnis í París nútímans. Áhorfendur gætu ekki séð „gneistandi augun” eða “töfra” Helenu, en þeir gætu greint „jafna andlitsdrættina” og „línur líkama hennar”. Þannig vonast hún til að þó að Hómer sé ekki lifandi kominn frammi fyrir lesendum nútímans, nái hún kalla fram „efa í örstutta stund um það hvort ekki greinist með honum lífsmark”.
Anne telur þegar sannað að þeir sem vilji meina að ljóðaþýðingar í bundnu máli séu hin eina rétta leið, hafi rangt fyrir sér. Þar nefnir hún fyrst takmarkaðar vinsældir þeirra sem þegar hafi verið gefnar út og segir lítinn áhuga á þeim ekkert með hæfileika þýðendanna til að semja ljóð að gera, því þeir séu nokkrir þegar að góðu kunnir fyrir ljóð sín. Þeir hafi einfaldlega lagst í vonlaust verk sem var dæmt fyrirfram til að mistakast. Aðra ástæðuna segir hún vera þá sem nefnd var ofar, að frönsk ljóðahefð geti einfaldlega ekki komið Hómer til skila og þó að Boileau og Racine hafi farsællega náð nokkrum ljóðlínum í harmleikjum sínum, sé það ekki nóg til lengdar.
Hún segist vitanlega mundu taka því fagnandi ef einhverjum tækist það þrekvirki að þýða Hómer svo vel mætti vera í bundnu máli, en telur ekki nokkurn möguleika vera á að slíkt verk líti dagsins ljós, engu skáldi sem hefði náð að skilja Hómer til fulls gæti dottið í hug að reyna það og að enn sé prósinn eina leiðin til að ná fram öllu því sem þarf að koma til skila til lesandans. Anne nefnir hebresku sem dæmi um tungumál sem eigi sér enga ljóðahefð en að Hebrear hafi með „upphöfnum prósa” og „myndrænni skrautmælgi” náð að yrkja eins konar ljóð í Lofsöngvunum, Sálmunum og Ritum spámannanna. Hún vill jafnvel ganga enn lengra og segja að prósinn geti slegið fegurstu ljóðum við, til dæmis í Spámannaritunum og Sálmunum í Vúlgata-útgáfu Biblíunnar frá 4. öld, „sem æðsta ljóðskáld heimsins gæti ekki komið í bundið mál án þess að týna niður glæsileika þeirra og orku”.
Formálinn hefst á yfirlýsingu um að Anne Dacier „skemmti sér við skriftir” og að allt síðan hún hafi lagt í að gefa þessi „skemmtiskrif” út hafi hana dreymt um að þýða Hómer á frönsku til að rétta hina skökku mynd sem samtímamenn hennar hafi á honum í gegnum ólögulegar eftirlíkingar af honum. Erfitt er að segja hvort hógværð hennar sé einlæg eða hvort þetta séu stílbrögð sem þekkjast vel í franskri rit- og mælskulist.
Hún skilgreinir síðar, í kaflanum sem við höfum til umfjöllunar hér, tvenns konar þýðingar. Annars vegar slælegar þýðingar sem fylgja bókstafnum eftir orð frá orði og skila andlausum texta en hins vegar skapandi, frjálsri og göfugri túlkun sem varðveitir andann án þess að fjarlægjast bókstafinn um of en nær að skapa nýtt verk úr efniviðnum. Til stuðnings þessari aðgreiningu nefnir hún dæmi um tónlistarmenn sem túlka sama verkið á mismunandi hátt. Annar tæknilega óaðfinnanlega en án þess að hafa skilið nokkuð um það hvernig verkið var samið eða hverju það á að koma til skila til hlustenda, hins vegar þann sem hefur skilið það og kemur því á framfæri burtséð frá tæknilegri fullkomnun.
Þetta er framsýn og nútímaleg skilgreining á þýðingum sem skapandi textasmíð eins og Ástráður Eysteinsson bendir réttilega á að hafi einnig átt við um sýn Cíceró og fleiri Rómverja á þýðingastarfið[8]. Hún lýsir því hvernig hún skildi Hómer betur og betur við að kafa niður í texta hans í þeim tilgangi að koma þeim á framfæri með túlkun sinni. Yfirborðskenndur fyrsti lestur skilji aldrei sömu spor eftir sig í huganum og því sé ljóst að almennilega unnið þýðingaverk þurfi mikla vinnu og erfiði. Um leið er Anne meðvituð um að ekki sé hægt að koma í veg fyrir mistök, þau séu einfaldlega óumflýjanleg, en hún biður lesendur sína vinsamlegast um að eigna henni, þýðandanum, þau mistök og alls ekki höfundi frumtextans líkt og títt er um að fólk geri þegar það les þýðingu verka.
Í lok hins langa formála síns varar Anne Dacier við því að langt geti verið í að hún nái að ganga frá Ódysseifskviðu sem átti að fylgja strax í kjölfarið á Illíonskviðu, þar sem hún sé svo yfirkomin af sorg yfir láti yngstu dóttur sinnar að hún finni að henni muni ekki verða mikið úr verki á næstunni. Ódysseifskviða kom enda ekki út fyrr en fimm árum síðar, en Anne náði þó í millitíðinni að halda uppi öflugum vörnum fyrir Hómer og þýðingakenningar sínar, m.a. með varnarræðunni Des causes de la corruption du goût (Um ástæður spillingar á smekk) sem kom út 1714 og var lítilla 600 blaðsíðna viðbragð hennar við nýútkominni „módern” þýðingu á Hómer eftir Houdar de la Motte. Einnig átti hún í harðvítugum deilum við nokkra kirkjunnar menn um þetta sama efni.[9]
Anne Dacier lést 1720 og voru útgáfur hennar á Hómer því síðustu þýðingaverk hennar. Þýðingar hennar eru kannski ekki fullkomlega í anda þess sem þykir best í dag, en eins og Bruno Garnier bendir á í ítarlegri grein sinni um Anne í Portraits de traductrices, er þýðing hennar á Hómer „jafn gagnrýnin og þýðing gat orðið á þeim tíma sem hún kom út”, klassíska tímabilið í Frakklandi, siðareglurnar og andinn gerðu það að verkum að hún gat alls ekki kafað dýpra en hún gerði og það sem hún strikar út í ritskoðun sinni (t.d. allt sem kallaðist klámfengið eða ósæmileg hegðun) var einfaldlega nauðsyn á þeim tíma, hún hefði aldrei getað gefið verkið út öðruvísi. Hún skildi til hlítar hina flóknu blöndun „siðavendni og ástríðu” Hómers, sem leikur sér með mismunandi orðræðusvið, en hún telur sér algerlega ófært að ná þessari flóknu samsetningu yfir á franska tungu eins og hún skýrir í upphafi kaflans sem við erum að skoða. Eins og Garnier bendir á er þýðing hennar á Hómer nákvæmari en nokkur önnur þýðing sem gerð hafði verið fram að þessu, hún fylgdi textanum vel eftir og virti hugmyndir hans. Hún fylgdi jafnvel eftir stílbrögðum eins og endurtekningum sagna, til dæmis kemur sama sögnin (envoyer) fyrir í upphafi og enda textans, eins og hjá Hómer[10]. Þessi þýðing fer í raun fram úr þýðingum „fornsinna” og markar líklega tímamót, Anne Dacier er enn í klemmu milli virðingar fyrir frumtextanum og virðingar fyrir franskri rithefð, en staðfestir mikilvægi textagreiningar sem og að útskýra menningarlegar tilvísanir fyrir lesendum, í stað þess að staðfæra þær og afbaka þannig.
Eins og langt og það nær, eins langt og hún gat leyft sér að komast, er þýðing hennar vísir að „gagnrýninni þýðingu í óbundnu máli”[11], sem sjálfsagt þykir að nota við kennslu í dag. Þýðingar hennar á Hómer voru endurútgefnar og notaðar við kennslu alla 19. öldina. Það er í raun ekki fyrr en 1924 fyrir Ódysseifskviðu og 1937 sem betri þýðing á Illíonskviðu kemur út, það er að segja þýðing sem samræmist ofangreindum nútímakröfum.
Romainville, Frakklandi, mars 2009
Kristín Jónsdóttir
Heimildir:
Anne Dacier: L’Iliade d’Homère, Paris: Du fonds des Messieurs Rigaud et Anisson, 1741.
Jean Deslisle [ritstj]: Portaits de traductrices, Ottawa: Presses de l’Université d’Ottawa, 2002
Marc Fumaroli: La Querelle des Anciens et des Modernes + extraits, Paris: Gallimard-Folio, 2001.
Vefsíður sem komu að gagni:
http://hugsandi.is/articles/fadir-thydingafraedinnar/ - sótt í mars 2009
[1] Tvö önnur ártöl sjást oft: 1651 og 1654. Samkvæmt Bruno Garnier í umfjöllun sinni um Anne Dacier í: Jean Deslisle (ritstj), Portaits de traductrices, Ottawa: Presses de l’Université d’Ottawa, 2002, bls. 41, er líklegast að hún hafi fæðst 1647. Það samræmist skírnarvottorði hennar og bréfi sem faðir hennar skrifar vini sínum um hæfileika hennar 24 ára gamalli til þýðingastarfa, eftir aðeins 3ja ára nám hjá honum. Langflestar staðreyndir um líf Anne Dacier sem og greining á verkum hennar er unnið upp úr þessum texta Bruno Garnier.
[2] “voilà nôtre sexe hautement vaincu par cette illustre Sçavante, puisque dans le temps que plusieurs hommes n’ont pas encore produit un Auteur, elle en a publié quatre”. P. Bayle, Nouvelles de la République des Lettres, Amsterdam, 1716.
[3] Lausleg þýðing mín á: Quand Dacier et sa femme engendrent de leurs corps / Et que de ce beau couple il naît enfants, alors / Madame Dacier est la mère, / Mais quand ils engendrent d’esprit / et font des enfants par écrit, / Madame Dacier est le père. Jean Deslisle [ritstj]: Portraits de traductrices, bls. 24
[4] Marc Fumaroli: La Querelle des Anciens et des Modernes + extraits, Paris: Gallimard-Folio, 2001.
[5] Traduction d’information générale. Bruno Garnier í Jean Deslisle [ritstj]: Portraits de traductrices, bls. 30.
[6] Traduction-imitation. Bruno Garnier í Jean Deslisle [ritstj]: Portraits de traductrices, bls. 30.
[7] Ástráður Eysteinsson: Tvímæli, Reykjavík: Háskólaútgáfan 1996, bls. 38.
[8] Ástráður Eysteinsson, Tvímæli, bls. 39.
[9] Marc Fumaroli: La Querelle des Anciens et des Modernes + extraits, bls. 494-495.
[10] Jean Deslisle [ritstj]: Portraits de traductrices, bls. 30.
[11] traduction analytique en prose. Bruno Garnier í Jean Deslisle [ritstj]: Portraits de traductrices, bls. 37.